چه آینده ای در انتظار ایستگاه بین المللی فضایی خواهد بود؟

ایستگاه فضایی بین المللی (ISS) رو میشه یکی از جذاب ترین پروژه های علمی بشر دونست که تا الان به اجرا درآمده. این مجموعه در هم پیچیده از کپسولا و محفظها و پنلای خورشیدی، در ارتفاع ۴۰۰ کیلومتری از سطح زمین با سرعت ۲۷۶۰۰ کیلومتر بر ساعت به دور کره خاکی می شه.

واسه قرار دادن ISS در مدار، ۵ آژانس فضایی با مشارکت ۲۶ کشور جور واجور گرد هم اومده، هرکدوم میلیونا دلار هزینه کردن تا هزاران مهندس و کارمند رو به صورت شبانه روزی به خدمت بگیرن، و طراحی و ساخت قطعات رو بکنن. مراحل بسته بندی محموله ها و پرتاب اونا به مدارهای پایین کره زمین هم در نوع خودش عالی بود.

اما علاقه مندان به فضا بی صبرانه منتظر قدم بعدی، یعنی سفر به کره مریخ هستن. ناسا سال قبل برنامه اش واسه رسیدن به سیاره سرخ رو اعلام کرد، و ISS هم در این رابطه خیلی مهمه. اونا از تأسیسات موجود در ایستگاه فضایی، که تحتِ کنترل ایالت متحده امریکا قرار داره، به خاطر آماده سازی لوازم و بدن فضانوردان واسه دووم آوردن در اعماق فضای لایتناهی استفاده می کنن.

البته این فقط نصف ماجراست. نصف تأسیسات موجود در ایستگاه فضایی، محموله های ارسالی، منابع تحقیقاتی، فعالیتای فضانوردان حاضر در مرکز، و خلاصه نصف هر چیز در اختیار سازمان غیرانتفاعی کوچیکی در فلوریداست که «مرکز پیشرفت علوم فضایی» یا CASIS اسمشه.

البته شاید شمام مثل خیلی افراد دیگه تا الان نام این مرکز رو نشنیده باشین. Casis در سال ۲۰۱۰ به دستور کنگره آمریکا و به شکل مؤسسه ای غیرانتفاعی تأسیس شد، که هر ساله ۱۵ میلیون دلار از بودجه ناسا رو به خود اختصاص میده، ضمن اینکه نصف درآمد ISS مربوط به آمریکا رو هم در اختیار میگیره.

نصف هر چیز در ISS به مؤسسه CASIS تعلق داره

هدف از تأسیس Casis جلب نظر محققان، کسب و کارا و مربیان واسه استفاده کامل از امکانات ایستگاه فضایی عنوان شده، که واسه اجرا اون می تونن بورسیهای تحصیلی واسه علوم فضایی ارائه بدن، کمکای مالی جذب کنن، و به کمپانیای فعال در میدون بیوفناوری و علوم مواد ثابت کنن که انجام تحقیقات در جاذبه صفر، پیشرفتای زیادی رو براشون به ارمغان میاره.

با این حال پس از گذشت حدود ۵ سال، Casis هنوز به جایگاه مورد انتظار نرسیده؛ جلب سرمایه اونا نزدیک به صفره، و فهرست شرکتایی که درخواست دسترسی به مراکز تحقیقاتی ایستگاه بین المللی رو دادن هم به تعداد انگشتان دست نمی رسه.

بزرگ ترین موفقیت این سازمان، ارائه بورسیه و/یا حق دسترسی به ایستگاه به خاطر تحقیقات دانشگاهی یا تجاری بوده. اما این موارد قابل اندازه گیری و امتحان نیستن، چون آمار و ارقام دقیقی از فعالیتای به اجرا درآمده از این مرکز وجود نداره، با اینکه بازرسان دولتی بارها درخواست اینجور اطلاعاتی رو داشتن.

در همین رابطه، ناسا هم زیر ذره بین قرار گرفته. این آژانس فضایی مسئولیتای قانونی اش در مورد Casis رو کاهش داده و فقط به اونا کمک می کنه تا بهترین کاربرد تأسیسات موجود در ISS رو شناخته و عملی کنن، اما در مجموعه آژانس فضایی هیچ سند و مدرکی مبنی بر این فعالیتا وجود نداره و به سختی میشه نشونه ای از کارکرد سازمانی رو یافت که بیشتر از ۵۰ درصد بودجه باحال ترین پروژه علمی آمریکا رو می بلعد.

مخلوق کنگره آمریکا

چند ماه قبل در جریان مراسم «کمیک کان» در «سن دیه گو» کارگردان «نگهبانان کهکشون ۲» اعلام کرد ناسا نمادهای مأموریتای فضایی رو با الهام از شخصیتای «راکت راکون» و «گروت» به ISS می فرستد. البته این اعلام نظر درست نبود، چون ناسا به عنوان سازمانی دولتی نمی تونه اسپانسر شرکتی خاص شه.

در واقع، این مسئولیت بردوش Casis گذاشته شده و اونا با «دیزنی» قرارداد تبلیغاتی بسته ان. این قرارداد تبلیغاتی تنها موفقیت اونا به حساب نمی ره. طبق گزارشات موجود این سازمان تا الان تونسته دسترسی ۱۲۹ پروژه علمی به ISS رو جفت و جور سازه. هم اینکه برنامه های STEM اونا هم تقریباً ۱۸۰ هزار شرکت کننده داشته.

علاوه بر این، حضور Casis در شبکه های اجتماعی، فضای وب و اقدامات در رابطه هم به صدها هزار یا بیشتر مورد رسیده. اونا هر ساله پروژه های بیشتری رو مورد پشتیبانی مالی، فنی یا عملیاتی قرار میدن. از سال ۲۰۰۱ تا الان، این سازمان بیشتر از سه تن محموله رو به ایستگاه فضایی بین المللی ارسال کرده.

با این حال، با اینکه اعداد و ارقام فوق تقریباً خوب به نظر می رسن، اما بازم نمیشه گفت Casis به پیشرفت زیادی در مأموریت اصلی اش رسیده. «کیث کوینگ» نویسنده بلاگ NASAWatch در این رابطه میگه:

این سازمان هم مثل دیگه مخلوقات کنگره آمریکاست، مرکزی که بدون نظارت دقیق و همراه با ابهامات گسترده از نظر چگونگی گزارش دهی و بیلان کاری ایجاد شده. سؤال اصلی اینه که Casis چیجوری اراده کردن می کنه؟ و ناسا چیجوری گزارشات این مرکز رو بازبینی می کنن؟

پس Casis چیکار می کنه؟

چیزی که از همه گزارشات، اخبار و حواشی اونا به گوش می رسه، اینه که نه Casis و نه NASA هیچکدام عمل خلافی رو انجام نمی دن، اما اینجا بحث آینده ISS مطرحه، و پس همه چیز باید در سطح عالی پیش بره.

میدونیم که Casis سالی ۱۵ میلیون دلار بودجه میگیره، اما در کنار اون پرتاب هاش هم بدون هزینه و به رایگان انجام شده، ضمن اینکه واسه به کار گیری تایم کاری فضانوردان هم هزینه ای پرداخت نمی کنه، و مشخصه که حمل و نقل و نیروی انسانی هم هزینه هایی رو به دوش سازمانای جور واجور می ذاره.

اینجا بحث هزینه فرصتا هم هست: هر کیلوگرم محموله حمل شده، هر متر مربع لوازم، هر ساعت کار فضانوردان و چیزای دیگه ای به جز اینا، همه منابعی هستن که از یه پروژه بالقوه سلب گشته و به دیگری اختصاص داده شدن.

فاز اول پروژه سفر به مریخ ناسا، به طور کاملً به ایستگاه بین المللی فضایی وابسته.

هم اینکه بعضی از بزرگان ناسا هم نگرانن که این روش کارکرد، اثر منفی بر پروژه «سفر به مریخ» هم داشته باشه، چون اهداف Casis واسه تجاری سازی به کار گیری ISS و مدارهای پایینی زمین به صورت غیرمستقیم در اون نقش داره (تحقیقات زمینی به این مرکز مربوط می شه). پس حضور قوی تجاری در مدار پایینی زمین، می تونه ناسا رو آزاد بزاره تا با خیال راحت به تخصیص منابع واسه رسیدن به سیاره سرخ بپردازند.

جالبه بدونین برنامه آژانس فضایی آمریکا واسه رسیدن به کره مریخ در سه مرحله اجرا می شه. در قسمت اول که «زمین محور» اسمشه، ناسا از ISS به عنوان پلتفرم تست لوازم و علم فنی خودش استفاده می کنه، تا ببینه اطلاعات و وسیله کافی واسه تضمین سلامت فضانوردان در مأموریت خطیر سیاره سرخ رو داره یا خیر.

پس از موفقیت آمیز بودن این آزمون، مراحل دوم و سوم که به اجرای عملیاتی جداگونه از زمین اختصاص دارن، شروع می شن. در این رابطه هیئت مشورتی NASA می نویسه:

NASA به ما میگه انتقال موفقیت آمیز از مرحله «متکی به زمین» به فاز «اثبات عملیاتی» تا حدی به موفقیت برنامه های تجاری سازی ISS و/یا دسترسی به آزمایشگاهای علمی واقع در مدارات پایینی زمین بستگی داره، تا ناسا بتونه از اونا استفاده کنه. پس احساس می کنیم آژانس فضایی باید درک بهتری از اهمیت منابع تخصیص یافته به آزمایشگاه ملی ISS پیدا کنه، و نقش اونا رو در تحقیقات لازم واسه کاهش خطرات تکنولوژیکی و انسانی در پروژه سفر به مریخ فهمیده باشه.

این نامه سرگشاده، ترس هیئت مشورتی از چگونگی کارکرد Casis رو نشون میده که نتونسته ISS رو خوب در اختیار بازار تجاری و تحقیقاتی بذاره، و این کار می تونه بهای زیادی واسه برنامه های آینده ناسا به دنبال داشته باشه. حتماً Casis باید تلاش بیشتری واسه جلب نظر بخش خصوصی بکنه، اما با در نظر گرفتن از دست دادن معیارهای داخلی و گزارشات دقیق، چیجوری میشه گفت اونا در راه درستی پیش می رن یا خیر؟

«کن شیلدز» مدیر عملیاتی Casis در این رابطه میگه: «نظرات در این رابطه فرق داره، اما به نظر می رسه معدود اعضای هیئت مشورتی، توجه کافی به فعالیتا و برنامه هامون نداشتن.»

اون عقیده داره این حجم انتقادات به سازمان متبوعش مساوی نیس. مثلاً اون میگه ما معیارهای مشخصی داریم، گزارشات هرساله رو ارائه کرده، و ناسا هم از این گزارشات واسه آزمایش کارکرد Casis استفاده می کنه، اما ً بقیه با اون در این رابطه تفاهم ندارن.

در واقع تا حدی هم میشه به اون حق داد. Casis فعالیتی به طور کاملً منحصر به فرد داره. هیچ سازمان غیرانتفاعی دیگری در طول تاریخ بشر مسئولیت کنترل بخشی از ایستگاه فضایی بین المللی رو رو دوش نداشته، و هیچ وقت اینجور سازمانی به خاطر تشکیل بازار تجاری تحقیقات در مدارات پایینی زمین استفاده کرده نشده، پس اونا پروژه ای رو از صفر شروع کردن، و انتظار میره که طی سالای بعد کارکرد بسیار بهتری رو هم ارائه بدن.

در صورت نبود موفقیت CASIS ایستگاه فضایی بین المللی تا هشت سال دیگه متروکه می شه

اما اینجاش خیلی مهمه که ISS تنها هشت سال دیگه تحتِ کنترل ناسا به فعالیت ادامه میده و پس از اون، منابع آژانس فضایی فقطً به پروژه سفر به مریخ اختصاص پیدا میکنه. پس اگه Casis نتونه پروژه های بیشتری رو واسه اجرا در ایستگاه فضایی بین المللی و جاذبه صفر جذب کنه، این مرکز به خاطرها خواهد ملحق شد.

در همین رابطه «کوینگ» میگه: «سؤال اصلی من اینه: واقعاً یه ایستگاه فضایی دست شماس و این جوری ازش استفاده می کنین؟» البته منظورش فعالیتای تبلیغاتی و همکاری با دیزنی نیس. اون میگه بیشتر فعالیتای اجرا شده به وسیله Casis از جمله بورسیهای تحصیلی و چیزای دیگه ای به جز اینا، کارهاییه که ناسا خیلی راحت قادر به اجرای اونا بوده، اما بخش اصلی اهدافش یعنی جذب سرمایه، جلب توجه مخاطبین عمومی و همکاریای تجاری رو هنوز به اجرا در نیاورده.

به هر حال، زمان به سرعت واسه ایستگاه فضایی بین المللی در حال گذره و آینده باحال ترین پروژه علمی بشر در دستان سازمان غیرانتفاعی کوچیکی قرار گرفته، که تا الان نتونسته به اهدافش برسه. اما چاره ای جز انتظار نیس، و باید دید طی سالای مهم پیش رو چه راه حلی واسه این مسئله فکر کرده می شه.