تعداد ساقه تولید شده به ازای هر بوته با افزایش تراکم کاهش می‌یابد ، اما بر تعداد ساقه‌ی موجود در واحد سطح افزوده شد. تعداد ساقه تولید شده به ازای هر بوته ار تراکم بوته متاثر است. تراکم بوته علاوه بر تاثیر روی تعداد ساقه، نحوه رشد ساقه‌ها را نیز تغییر می‌دهد به نحوی که با افزایش تراکم بوته، رقابت برای دستیابی به نور افزایش یافته و تعداد ساقه کاهش یافت (جماعتی و همکاران، 1388). شکل 410- مقایسه میانگین تعداد ساقه اصلی تحت تاثیر ترکیبات تیماری حاصل از رقم و تاریخ کاشت تعداد برگ
با توجه به جدول تجزیه واریانس (جدول 43) تعداد برگ در بوته سیب زمینی تحت تاثیر تاریخ کاشت و ترکیب تیماری (تاریخ کاشت × رقم) در سطح 1 درصد قرار گرفت. به طوری که تاریخ کاشت 15 اردیبهشت تعداد برگ در سیب زمینی را نسبت به تاریخ کاشت دوم و سوم به ترتیب 12 و 24 درصد افزایش داد (جدول 41). نتایج مقایسات میانگین اثرات متقابل تاریخ کاشت در رقم نشانگر این موضوع بود (شکل 410) که بیشترین تعداد برگ در بوته در رقم آلفا در تاریخ کاشت اول صورت گرفت. به صورتی که با تاخیر در کاشت تعداد برگ‌ها در هر سه رقم مورد استفاده کاهش یافت. که این کاهش تعداد برگ در رقم آلفا با 5/26 و 40 درصد کاهش به ترتیب در تاریخ‌های 15 خرداد و 15 تیر بیشتر بود.
جونز و آلین (1989) نشان دادند که تاریخ کاشت بر روند شاخص سطح برگ و مقدار تشعشع جذب شده موثر بوده و در نتیجه تعیین کننده عملکرد سیب زمینی می باشد . این محققین متذکر شدند که نتایج آزمایش های تاریخ کاشت طی چند سال متوالی علیرغم اعمال مدیریت زراعی یکسان در طول آزمایش ،‌تفاوت هایی نشان می دهد که علت آن نوسانات فاحش درجه حرارت روز وشب در طول فصل رویش می باشد . به نظر می‌رسد تاخیر در کاشت سیب زمینی و مصادف شدن رشد رویشی سیب زمینی با افزایش درجه حرارت هوا باعث کاهش تعداد برگ در سیب زمینی شده است. شکل 411- اثر مشترک تاریخ کاشت و رقم بر تعداد برگ وزن تر و خشک برگ
با توجه به (جدول 43) نتایج تجزیه واریانس نشان داد بین ارقام و تراکم مختلف مورد استفاده در این آزمایش بر روی وزن تر و خشک برگ از نظر آماری در سطح 1 درصد معنی دار بود. همچنین اثرات متقابل تاریخ کاشت× رقم در سطح 1 درصد معنی دار شد. به طوری که بیشترین مقدار وزن تر و خشک برگ به ترتیب با 91/149 و 98/28 گرم در بوته در رقم اگریا بدست آمد (جدول 41). همچنین بیشترین وزن تر و خشک در بوته به ترتیب با 07/ 143 و 61/28 گرم در بوته در تراکم 8/3 بوته بدست آمد (جدول 41). به صورتی که افزایش تراکم از 8/3 بوته در متر مربع به 33/5 بوته و 25/9 بوته در متر مربع وزن تر و خشک بوته را به ترتیب 9 و 15 درصد در مورد وزن تر برگ و 10 و 23 درصد کاهش داد.
می‌توان گفت با افزایش تراکم در اثر رقابت گیاهی باعث کاهش مقدار وزن تر و خشک برگ در گیاه سیب زمینی شده است و در تراکم پایین با کاهش رقابت باعث افزایش وزن برگ در تک بوته شد. مقایسات میانگین اثرات متقابل تاریخ کاشت در رقم بیانگر این موضوع بود که بیشترین مقدار وزن تر و خشک برگ مربوط به رقم آلفا در تاریخ کاشت اول و رقم اگریا در تاریخ کاشت دوم بود. کمترین وزن تر و خشک برگ مربوط به رقم آریندا در تاریخ های کاشت اول و دوم بود. احتمالا بدلیل اینکه رقم آریندا رقم زودرس بوده تاریخ کاشت زودتر، باعث کامل شدن فصل رویش در این رقم شده و در انتهای فصل رشد وزن تر و خشک برگ کاهش چشمگیری داشت.
صورتی و همکاران (1386) طی آزمایشی بر روی 6 رقم سیب زمینی شامل اگریا، مارفونا، دیامانت، پیکاسو، هرتا و کاسموس در منطقه اردبیل اذعان داشتند با افزایش تراکم از 4/4 بوته به 6/6 بوته، وزن تر و خشک برگ‌ها در بوته کاهش یافت. بوس و همکاران (2000) طی آزمایشی بر روی شاخص های رشدی گیاه ذرت اعلام داشتند با افزایش تراکم و افزایش سایه دهی برگ‌ها، از حجم برگ ها کاسته شد. شکل412- مقایسه میانگین وزن تر برگ در بوته تحت تاثیر ترکیبات تیماری حاصل از رقم و تاریخ کاشت شکل413- گروهبندی وزن خشک برگ در بوته در تیمارهای توام رقم و تاریخ کاشت وزن تر و خشک ساقه
وزن تر و خشک گیاه سیب زمینی در سطح 1 درصد تحت تاثیر ارقام مورد استفاده و تراکم مختلف کاشت قرار گرفت (جدول 43). همچنین اثر متقابل تاریخ کاشت در رقم در سطح 1 درصد معنی دار شد. نتایج مقایسات میانگین اثرات اصلی نشانگر این موضوع بود که رقم آلفا با 94 گرم در بوته وزن تر و 8/18 گرم در بوته بهترین نتیجه را داشت. اما از لحاظ آماری تفاوتی با رقم اگریا نداشت و کمترین وزن تر و خشک برگ مربوط به رقم آریندا بود (جدول 41). در بین تراکم های مختلف کاشت، تراکم 8/3 بوته در متر مربع به ترتیب با 87/91 و 18/35 گرم در بوته حداکثر وزن تر و خشک ساقه را ایجاد کرد. بین تاریخ کاشت اول و دوم اختلاف معنی داری مشاهده نشد (جدول 41). مقایسات میانگین اثرات متقابل نشان داد بهترین ترکیب تیماری حاصل از تاری خ کاشت اول در رقم آلفا به ترتیب با 67/111 و 33/22 گرم وزن تر و خشک ساقه در بوته مشاهده شد. در ارقام آلفا و اگریا با تاخیر در کاشت وزن تر و خشک ساقه کاهش یافت اما رقم آریندا روند مثبت را با تاخیر در کاشت نشان داد (شکل 414 و شکل 415).
ارقام مختلف از لحاظ توان ژنتیکی به منظور وقف دادن خود به شرایط محیطی دارای قابلیت‌های مختلفی هستند. معمولا ارقام دیررس زمان لازم برای سازگاری به شرایط محیطی را بهتر از ارقام زودرس دارند. به نظر می‌رسد در این آزمایش رقم آلفا و اگریا با تولید شاخ و برگ بیشتر توانایی تولید بیشتری از خود در تاریخ کاشت زودتر از خود نشان دادند. همچنین تراکم کمتر و با توجه به اصل رقابت با تولید تعداد ساقه بیشتر نسبت به تراکم بیشتر (جدول 41) وزن تر و خشک ساقه بیشتری تولید کرد. به نظر می‌رسد دلیل آن، دوره رشد رویشی طولانی‌تر و ذخیره سازی بیشتر مواد و استفاده در مرحله ساقه دهی در کشت‌های فروردین و اردیبهشت در مقایسه با خرداد باشد. در واقع در تاریخ کشت‌های مذکور گیاه مرحله رویشی طولانی تری را طی کرده و فرصت یافته پیش از مرحله زایشی، کربوهیدرات بیشتری را تجمع دهد لذا وزن خشک ساقه در کشت فروردین افزایش یافته است.
جم و همکاران (1387) اعلام داشتند گیاهان حاصل از غده‌های کوچک و تراکم پایین کاشت شاخه های جانبی بیشتر و بزرگتری تولید می‌کنند. همچنین آنها اعلام داشتند که در تراکم پایین سیب زمینی قطر ساقه تولیدی افزایش یافت. برودهد و همکاران (1993) نیز بیان داشتند که کاهش فضای رشدی و وجود رقابت شدید در اثر افزایش تراکم گیاهی موجب می‌شود تا وزن تر ساقه کاهش یابد. بالندری و رضوانی مقدم (1390) با بررسی روی تراکم و تاریخ کاشت گیاه کاسنی بیان داشتند افزایش تراکم و تاخیر در کاشت باعث کاهش وزن تر ساقه شد. شکل 414- مقدار وزن تر ساقه در بوته متاثر از ترکیب رقم و تاریخ کاشت شکل 415- اثر مشترک تاریخ کاشت و رقم بر وزن خشک ساقه ارتفاع بوته
با توجه به جدول نتایج تجزیه واریانس (جدول 43). ارتفاع بوته تحت تاثیر ارقام مورد استفاده در سطح 1 درصد قرار گرفت. اثر متقابل تاریخ کاشت در رقم نیز در سطح 1 درصد معنی دار شد (جدول 41). نتایج مقایسات میانگین اثرات اصلی نشانگر این موضوع بود که رقم اگریا با ارتفاع 39/51 سانتیمتر بیشترین ارتفاع را در بین ارقام مورد استفاده داشت. و رقم آریندا با 63/43 سانتیمتر کمترین ارتفاع را داشت. اما از لحاظ آماری اختلاف معنی داری با رقم آلفا نداشت (جدول 41). ارقام در تاریخ‌های کاشت مختلف نتایج متفاوتی از خود بروز دادند به طوری رقم اگریا در تاریخ کاشت خرداد ماه با 43/63 سانتیمتر بیشترین ارتفاع را داشت و رقم آلفا در تاریخ کاشت تیر ماه کمترین ارتفاع را با 52/37 سانتیمتر به خود اختصاص داد (شکل416). رقم آلفا بیشترین کاهش در ارتفاع را در اثر تاخیر در کاشت. بدین صورت که با تاخیر در کاشت در خرداد و تیر ماه ارتفاع گیاه به ترتیب 16 و 28 درصد کاهش یافت.
پرویزی و همکاران (1390) طی تحقیقی بر روی سه رقم اگریا، مارفونا و سانته در استان همدان اعلام داشتند با تاخیر در کاشت درتاریخ‌های 20 خرداد و 5 تیر نسبت به تاریخ‌های کاشت زودتر ارتفاع گیاه در دوران گلدهی کاهش پیدا کرد. در آزمایشی دیگر عبدایمانی و همکاران (1390) با بررسی ارقام اگریا، مارفونا، کایزر و سالاوان) و چهار تاریخ کاشت 20 فروردین، 10 اردیبهشت، 30 اردیبهشت و 20 خرداد در اردبیل اعلام داشتند با تاخیر در کاشت بسیاری از صفات مورفولوژی از جمله ارتفاع کاهش یافت. شکل416- گروهبندی اثرات توام تاریخ کاشت و رقم بر ارتفاع جدول 41- مقایسه میانگین صفات مورفولوژیک و زراعی سیب زمینی بین سطوح مختلف تاریخ کاشت، رقم و تراکم
تعداد ساقه اصلی تعداد برگ وزن تر برگ
(گرم در بوته) وزن‌ خشک برگ
(گرم در بوته) وزن‌تر ساقه
(گرم در بوته) وزن‌خشک ساقه
(گرم در بوته) ارتفاع بوته
(سانتیمتر)
تاریخ کاشت
15/2/1392 a31/5 a81/32 a49/133 a69/26 a98/87 a59/17 a55/47
15/3/1392 a21/5 b82/28 a09/130 a01/26 a96/89 a99/17 a10/48
15/4/1392 a06/5 c74/24 a21/131 a24/26 a47/77 a49/15 a78/43
رقم
آلفا a00/5 a72/28 b87/137 b57/256 a00/94 a80/18 b41/44
اگریا a39/5 a70/28 a91/149 a98/28 a56/90 a11/18 a39/51
آریندا a19/5 a95/28 c98/106 c39/20 b83/70 b16/14 b63/43
تراکم
8/3 بوته در متر مربع a62/5 a07/28 a07/143 a61/29 a77/91 a35/18 a28/45
33/5 بوته در متر مربع a28/5 a89/29 b14/130 b02/26 a94/89 a98/17 a01/47
25/9 بوته در متر مربع b67/4 a47/28 c55/121 c31/22 b68/73 b73/14 a15/47
*میانگین‌های دارای حداقل یک حرف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‌داری ندارند (آزمون LSD در سطح احتمال 5 درصد).
وزن خشک اندام هوایی
نتایج تجزیه واریانس وزن خشک اندام هوایی نشان داد این صفت تحت تاثیر ارقام مورد استفاده و تراکم‌های مختلف کاشت در سطح 1 درصد قرار گرفت ( همچنین اثر متقابل تاریخ کاشت در رقم از لحاظ آماری در سطح 1 درصد معنی دار شد (جدول44). نتایج مقایسات میانگین اثرات اصلی رقم نشانگر این موضوع بود که رقم آلفا و اگریا از لحاظ وزن خشک اندام هوایی به ترتبیب با 37/46 و 09/48 گرم در بوته بهتر از رقم آریندا بودند.
در تراکم‌های مختلف کاشت تراکم 8/3 بوته در متر مربع 97/46 گرم در متر مربع بیشترین وزن خشک اندام هوایی و تراکم 25/9 بوته در متر مربع با 04/39 گرم در بوته کمترین مقدار را داشتند (جدول 42). وزن خشک اندام هوایی متاثر از وزن خشک برگ و ساقه است و با توجه به افزایش وزن خشک ساقه و برگ رقم آلفا در تاریخ کاشت اول (جدول 41) این مقدار خود را در مقدار وزن خشک اندام هوایی نمایان شد. به نظر می‌رسد رقم دیررس آلفا با توجه به پتانسیل ژنتیکی بالا در تولید تعداد ساقه بیشتر و همچنین طول دوره رشد بیشترین و فرصت کافی برای تجمع اسمیلاسیون و فتوسنتز بیشترین وزن خشک اندام هوایی را به خود کسب کرد. کمترین مقدار مربوط به رقم آریندا در تاریخ کاشت اول (15 اردیبهشت) بود.
عملکرد مطلوب سیب زمینی نیاز به یک اندام هوایی پربار و غده زایی کارآمد دارد و بع شرایط غالب اکولوژیکی و عملیات کشاورزی شامل تراکم و تاریخ کاشت دارد (شاطریان و نیا منش، 1386). شور و همکاران (1387) طی آزمایشی در استان خراسان رضوی (قوچان) اعلام داشتند در اثر تاخیر در کاشت رقم اگریا از وزن خشک اندام هوایی و تعداد ساقه کاسته شد. آنها بهترین تاریخ کاشت از لحاظ وزن خشک اندام هوایی برای رقم اگریا را 30 اردیبهشت اعلام داشتند. حضوری اصل و همکاران (1387) اذعان داشتند با تاخیر در کاشت و کاهش مقدار نیتروژن در سیب زمینی رقم اگریا وزن خشک اندام هوایی و سطح برگ گیاه را در مقایسه با کاشت زودتر نشان داد.
شکل 417- مقایسه میانگین وزن خشک اندام هوایی تحت تاثیر ترکیبات تیماری حاصل از رقم و تاریخ کاشت
تعداد غده در بوته
با توجه به جدول44 نتایج تجزیه واریانس بیانگر این موضوع بود که تعداد غده در بوته تحت تاثیر ارقام مورد استفاده در این آزمایش در سطح 1 درصد قرار گرفت. به طوری که رقم دیررس آلفا با 6 غده در بوته بیشترین و ارقام آریندا با 33/5 و اگریا 77/4 غده در بوته در جایگاه های بعدی قرار گرفتند. البته از لحاظ آماری بین ارقام آریندا و اگریا اختلاف معنی داری مشاهده نشد.
به نظر ویرسیما (1999) تولید تعداد زیادی ساقه در واحد سطح اغلب برای تولید مقدار بهینه غده بذری ضروری است. بعلاوه به نظر او عملکرد هر ساقه باید مطلوب باشد و تعداد غده در هر ساقه، تولید اقتصادی غده‌ها را در اندازه‌های متناسب تضمین خواهد کرد. به نظر آنها یکی از عوامل موثر بر تعداد غده در بوته علاوه بر شرایط محیطی و شرایط زراعی، قدرت ژنتیکی ارقام مختلف در تولید تعداد ساقه و غده و در نهایت عملکرد است. که با نتایج ما در این آزمایش مطابقت داشت. به طوری که رقم آلفا با تولید شاخ و برگ و تعداد ساقه مناسب باعث افزایش تعداد غده در بوته گردید.
به عقیده شاطریان و نیامنش(1386) ارقام مختلف در تعداد غده و تنوع نسبی غده‌ها با هم فرق دارند، تشکیل غده‌ها با اندازه‌های مختلف در طول زمان در آن‌ها خیلی متفاوت بود و نسبت عملکرد قابل فروش خیلی با هم فرق خواهد کرد (دامنه تقریبی بین آن‌ها از 55 تا 85 درصد متفاوت است). با مطالعات عادلی ]]>