پروپوزال، غربال، آلفای، کرونباخ، لیکرت، خبرگان

شکل1-3 فرایند طراحی شده برای انتخاب پروژه های سرمایه گذاری

پس از معرفی اصول استفاده شده برای فرایند پیشنهادی به توضیح بخش های مختلف فرایند می پردازیم.

8-3 مراحل فرایند پیشنهادی

فرایند پیشنهادی طبق اصول گفته شده به شرح زیر ارائه می شود. طرح های پیشنهادی که از اسناد بالادستی و بانک ایده ها و پروپوزال ها نشات می گیرد پس از ورود به سازمان بایستی سه مرحله زیر را طی کنند:

1-8-3 مرحله اول: ارزیابی انفرادی سرمایه گذاری ها( Individual Project Evaluation) و حذف پروژه های ناکارآمد (Screening)
در این مرحله با توجه به قالب استاندارد طراحی شده برای ثبت اطلاعات پروژه ها، همچنین استفاده از رویکردهای مالی و رویکردهای استراتژیک، اطلاعات کمی و کیفی مورد نیاز در هر دسته استخراج می شود تا در مراحل بعدی فرایند مورد استفاده قرار گیرد. هر گونه شاخص مالی و اقتصادی، ریسک، طول دوره ساخت (خرید) و…که مورد استفاده می باشد می بایست برای تک تک پروژه ها قابل محاسبه باشد.
در حالت کلی، معیارهای ارزیابی برای هر روش انتخاب پروژه خاص، منحصر به فرد نیست. اکثر روش ها دارای انعطاف پذیری برای استفاده در مجموعه های متفاوتی از شاخص ها هستند. ارزیابی پروژه های پیشنهاد شده با در نظر گرفتن مجموعه یکسانی از متغیرها، موجب می شود رقابت منطقی بین پروژه ها وجود داشته باشد. برای انجام یک مقایسه بین پروژه های مختلف، نیاز است یک سیستم اندازه گیری رایج مستقر شود (کوپر و همکاران، 2000؛ کاسترو و کاروالیو، 2010؛ کرزنز، 2006؛ مارتینو، 2006؛ مردیچ . مانتل، 2008) .
مطالعات کوپر و همکاران (2001) اشاره کرده است که روش های مختلف، در فرایند تصمیم گیری مورد استفاده قرار می گیرند و همچنین نتایج مطالعات این محقق نشان داده است که روش های مالی بصورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرند اگرچه برای ارزیابی پروژه ها به تنهایی مناسب نیستند.
لذا اگر چه روش های مالی نتایج بهتری ارائه می کنند اما زمانی که این روش ها با سایر روش های دیگر ترکیب می شوند نتایج حتی بهبود می یابند. بهترین حالت، تمایل به استفاده از رویکرد های ترکیبی برای یک ارزیابی جامع را نشان می دهد.
در این بخش ابتدا قالبی برای بدست آوردن اطلاعات کلی پروژه ها به مطابق جدول زیر با کمک 8 نفر از خبرگان تهیه شد:
جدول 2-3 جدول دریافت اطلاعات عمومی پروژه ها
ردیف مشخصات کلی پروژه های سرمایه گذاری Project 1 Project 2 . . . Project n
2 نوع کسب و کار
3 تطابق با استراتژی های کسب و کار
4 محل اجرای پروژه
5 طول دوره ساخت پروژه (سال)
6 رقم سرمایه گذاری پروژه (میلیون ریال)
8 میزان اشتغال زایی مستقیم (نفر)
9 وابستگی با سایر پروژه ها
10 محل تامین مواد اولیه
11 بازار هدف پروژه
12 میزان ریسک پروژه
13 نحوه انتقال تکنولوژی (داخلی یا خارجی)

بغیر از مورد میزان ریسک پروژه، که در ادامه در مورد نحوه محاسبه آن توضیح داده می شود سایر موارد به راحتی از طرح تجاری هر پروژه قابل استخراج می باشد.
بعد از آنکه اطلاعات عمومی پروژه های سرمایه گذاری تکمیل گردید،لازم است هر پروژه از چهار زیر مرحله عبور کند که در ادامه هر یک از این زیر مرحله ها تشریح می شود:
1-1-8-3 پیش غربال گری (ارزیابی اولیه):
دو مقوله مهم در فاز پیش غربال گری وجود دارد (آرچر و قاسم زاده، 1999؛ بوردلی، 1998) :
حذف پروژه هایی که مطابق با تمرکز استراتژیک سازمان نیستند.
تشویق کردن ایده پردازان برای در نظر گرفتن همه جنبه های سرمایه گذاری برای دوری از ایجاد تک فکری در تصمیم گیری (مثلا با ایجاد پروژه تحقیق و توسعه، افراد در مورد مقوله های بازار تفکر می کنند)
در این فاز، تنها اطلاعات کیفی در دسترس پروژه ها و پروپوزال ها مورد بررسی دقیق قرار می گیرد. به هر حال اهمیت دارد که همه مقوله های مرتبط مورد بررسی قرار گیرند به این منظور که هیچ عامل مهمی فراموش نشود. بدین ترتیب پروپوزال های غیر مفید هرگز به مراحل بعدی نمی رسند. قواعد مورد استفاده در این مرحله بایستی ثابت و غیر مبهم بوده و این مرحله به عنوان یک موتور راهنما عمل می کند. هنریکسون و ترینر (1999) چهار نوع سوال برای این مرحله پیشنهاد داده اند:
مرتبط بودن، ریسک، موجه بودن و بازده
مرتبط بودن به این مطلب اشاره دارد که پروپوزال ها چقدر از اهداف و ماموریت های استراتژیک سازمان پشتیبانی می کنند. ریسک به این مطلب اشاره دارد که سطوح عدم قطعیت های متفاوت و مرتبط با هر سرمایه گذاری چقدر است. موجه بودن به این مطلب اشاره دارد که منابع سازمان چقدر برای تکمیل موفق سرمایه گذاری قابلیت دارند. بازده، ارزشی که هر سرمایه گذاری (در صورت موفقیت)دنبال می کند را مد نظر قرار می دهد.
در مطالعه ادبیات، فاز پیش غربال گری بوسیله متد خاصی معرفی نشده است. معمولا پیشنهادها بوسیله مدیریت و به صورت شهودی بررسی شده تا میزان تطابق با استراتژی های سازمان مشخص شود.
یک متد که برای استفاده در مرحله پیش غربال گری مفید است چک لیست می باشد (پیئرسون، 1974؛ سودر، 1978؛ روبرت، 1997) . این چک لیست یک متد ساده تک کاره است که می تواند برای کنترل تطبیق استراتژیک پروپوزال ها استفاده شود. این متد به صورت ساده سوال های بله-خیر از پیشنهاد دهندگان پروپوزال می پرسد که معمولا در فرم های کاغذی طراحی می شود. بعضی از پرسش ها بایستی حتما دارای جواب “بله ” باشند به طوریکه حتی یک جواب “خیر” می تواند به رد شدن پروپوزال بیانجامد. برخی از پرسش ها هم به گونه ای طراحی شده اند که در صورت اینکه جواب های “خیر” از تعداد مشخصی بیشتر شود پروپوزال رد می شود.
چک لیست ها ساده، شفاف و پایدار هستند. چک لیست ها به عنوان یک خطوط راهنما برای ایده پردازان استفاده می شود تا نوآوری ها را به سمت سرمایه گذاری های دارای اهمیت استرتژیک، هدایت کنند. این مطلب می تواند به عنوان مسیری برای ایجاد ارتباط در سطوح پایین دیده شود و می تواند به عنوان محرکی برای خلق پروپوزال های جدید مطرح باشد.
به هر حال چک لیست ها می تواند به صورت نادرست مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین نیاز است یک توضیح مختصر برای هر پاسخ به منظور بررسی فرض های تحت بررسی در نظر گرفته شود.
بزرگترین محدودیت چک لیست ها این فرض است که هر سوال بایستی به صورت “بله” و “خیر” فرموله شود. به علاوه سوال بایستی با دقت و به گونه ای بدون ابهام طراحی شود. در نهایت بدلیل اینکه هیچ وزن دهی استفاده نشده است همه سوالات از درجه اهمیت یکسانی برخوردارند.
در این مرحله به طراحی چک لیست مناسب پرداخته شده است تا شاخص های کیفی طرح های پیشنهادی مورد بررسی قرار گیرد. چنانچه اشاره شد، ابزار مورد استفاده در این مرحله چک لیست می باشد. این زیر مرحله طوری طراحی شده است که در صورت عدم وجود حتی یک الزام در پروژه، طرح پیشنهادی نمی تواند به زیر مرحله بعد وارد شود. در حقیقت این زیر مرحله به صورت یک مسیر بوده که ممکن است پروژه هایی به دلیل برآورده نکردن الزامات، نتوانند از این قسمت عبور کنند و حذف می شوند (کوپر و همکاران، 2002).
بایستی توجه داشت معیارهای یکسان برای انواع مختلف سرمایه گذاری نباید مورد استفاده قرار گیرد به عبارت دیگر، تعدادی از معیارها که بایستی در فاز پیش غربال گری مورد استفاده قرار گیرد بستگی به نوع سرمایه گذاری دارد (مصاحبه با آتی پسونن، 14 اگوست 2001؛ گینر، 1990؛ هنریسکون و ترینر، 1999؛کللد، 1999) .
به همین دلیل با مرور ادبیات انجام شده و استفاده از نظرات هشت نفر خبره، سوال های مرحله پیش غربال گری برای پروژه های گروه سرمایه گذاری، به شرح جدول زیر تهیه شد:
جدول3-3 جدول طراحی شده برای زیر مرحله Pre Screening طبق نظر هشت نفر از کارشناسان خبره
ردیف شرح سوال بله خیر
1 تطابق با استراتژی های سازمان

2 امکان دستیابی به تکنولوژی و دانش فنی

3 وجود بازار فروش و بازار مصرف پایدار

4 وجود مدیر پروژه با انگیزه و دارای قابلیت

5 همراستایی با سیاست های دولتی و قانونی (عدم وجود عوامل بازدارنده)

6 وجود رابطه معقول بین ریسک و بازده انتظاری

7 توانایی سازمان برای تامین مالی

8 سهولت در تامین مواد اولیه

طبق این روش ، پروپوزال های پیشنهادی تنها در صورتی که به همه سوال های این مرحله جواب مثبت دهند می توانند از این بخش عبور کنند.

2-1-8-3 شناسایی شاخص های کمی و غربال گری کمی
معیارهای مالی ارزیابی پروژه های سرمایه گذاری
یکی از مهم ترین مراحل در طراحی مدل و تصمیم گیری در مورد مساله ، تعیین عواملی و شاخص های تاثیر گذار بر تصمیم است که بر اساس آن به طراحی مدل و مقایسه گزینه ها می پردازیم. تعیین این عوامل در تصمیمات انفرادی چندان مشکل نیست چرا که خود تصمیم گیرنده این عوامل را به شخصه تعیین می کند.در حالی که ممکن است این عوامل در تصمیمات گروهی به دلیل اختلافات علائق و تخصص افراد متعدد باشد .در این مرحله استفاده از فنون معمول تصمیم گیری گروهی می تواند کار ساز باشد(آذر و رجب زاده، 1391).
با توجه به مرور ادبیات انجام شده در مورد معیارهای مالی(رویکردهای مالی) مورد استفاده در ارزیابی انفرادی پروژه ها و با استفاده از یک پرسش نامه باز و استفاده از نظر 30 نفر از کارشناسان سرمایه گذاری این حوزه، نهایتا 10 معیار مالی شناسایی شد (مطابق جدول شماره4-3). از آن جایی که برای همه این معیارها، داده در اختیار نبود با استفاده از پرسش نامه و روش دلفی، از بین 30 نفر از کارشناسان و خبرگان آشنا به مفاهیم ارزیابی پروژه در مورد بهترین و مناسب ترین معیارها، تحقیق صورت گرفت. پرسش نامه توزیع شده در انتهای تحقیق و در بخش پیوست¬های الف و ب آورده شده است.
با استفاده از مرور ادبیات و با کمک توزیع پرسشنامه میان متخصصان، نظر و عقاید آن ها را جویا شده و با استفاده از نظر اکثریت، 10 شاخص مالی به عنوان مناسب ترین شاخص های مالی صورت گرفت. لیست و تعریف هر یک از این شاخص ها در جدول زیر آورده شده است:
جدول 4-3 شاخص های مالی بدست آمده از مرور ادبیات و نظرات خبرگان
ردیف شاخص
تعریف
1 IRR یا IRRE نرخی که ارزش فعلی جریانهای نقدی ورودی آتی را با ارزش فعلی سرمایه گذاری اولیه برابر می کند (NPVE=0).
2 API میانگین شاخص سودآوری یا ارزش فعلی خالص سالیانه
3 PBP-s تعداد سالهایی که سرمایه اولیه برگشت داده می شود (بدون در نظر گرفتن ارزش زمانی پول).
4 NPVE/TC نسبت تفاضل مجموع ارزش فعلی جریانهای نقدی ورودی آتی از ارزش فعلی سرمایه گذاری اولیه بر رقم سرمایه گذاری اولیه
5 ARR نرخ بازده حسابداری= متوسط سود ناخالص سالیانه تقسیم بر متوسط سرمایه درگیر
6 B/C نسبت منفعت به هزینه
7 NPV یا NPVE تفاضل مجموع ارزش فعلی جریانهای نقدی ورودی آتی از ارزش فعلی سرمایه گذاری اولیه.
8 حاشیه سود عملیاتی نسبت سود عملیاتی به کل فروش انجام گرفته
9 سهم تسهیلات از تامین منابع مالی میزان تامین هزینه های پروژه از طریق اخذ تسهیلات بانکی
10 ROI= سود خالص/TC نسبت متوسط سود خالص پروژه به رقم سرمایه گذاری اولیه

در ادامه برای بدست آوردن شاخص های مالی برتر، مراحل زیر طی شده است:
1- به هریک از اعضای گروه، به طور جداگانه پرسشنامه ایی شامل تمام شاخص های مالی مورد نظر، داده می شود و از هر عضو گروه خواسته می شود که به هر یک از عوامل و شاخص ها نمره ای از 1 تا 10 اختصاص دهد. پس از تکمیل پرسش نامه ها برای تائید پایایی نتایج بدست آمده، از نرم افزار spss استفاده می¬شود. ضریب آلفای کرونباخ، برای سنجش میزان تک بعدی بودن نگرشها، عقاید و … بکار می رود. در واقع می خواهیم ببینیم تا چه حد برداشت پاسخگویان از سوالات یکسان بوده است. اساس این ضریب بر پایه مقیاسهاست. مقیاس عبارتند از دسته ای از اعداد که بر روی یک پیوستار به افراد، اشیا یا رفتارها در جهت به کمیت کشاندن کیفیت ها اختصاص داده می شود. رایج ترین مقیاس که در تحقیقات اجتماعی بکار می رود مقیاس لیکرت است. در مقیاس لیکرت اساس کار بر فرض هم وزن بودن گویه ها استوار است. بدین ترتیب به هر گویه نمراتی (مثلا از1 تا 10 برای مقیاس لیکرت 10 گویه ای) داده می شود که نمراتی که هر فرد از به گویه ها می دهد نمایانگر گرایش او خواهد بود. با استفاده از تعریف آلفای کرونباخ می توان نتیجه گرفت:
1) هرقدرهمبستگی مثبت بین سوالات بیشتر شود، میزان آلفای کرونباخ بیشتر خواهد شد و بالعکس،
2) هر قدر واریانس میانگین سوالات بیشتر شود آلفای کرونباخ کاهش پیدا خواهد کرد،
3) افزایش تعداد سوالات تاثیر مثبت و یا منفی (بسته به نوع همبستگی بین سوالات) بر میزان آلفای کرونباخ خواهد گذاشت،
4) افزایش حجم نمونه باعث کاهش واریانس میانگین سوالات در نتیجه باعث افزایش آلفای کرونباخ خواهد شد.
بدیهی است هرقدر شاخص آلفای کرونباخ به 1نزدیکتر باشد، همبستگی درونی بین سوالات بیشتر و در نتیجه نتایج همگن تر خواهند بود. مقدار عدد 65/0 و بالاتر به عنوان مقدار قابل قبول برای این ضریب می باشد.
پس از تکمیل پرسش نامه ها توسط 30 نفر از کارشناسان مرتبط با حوزه ی ارزیابی پروژه، نتایج حاصل شده از پرسش نامه توسط نرم افزار تحلیل آماری SPSS از