مکان‌یابی، موادّ، امکانات، مکانی، شهرک‌ها، توجّه

ماشین­ آلات و مواد اولیه و سازماندهی حمل و نقل، فعالیت اصلی در شهرک‌ها شکل می‌گیرد (Ruiz Puente et al., 2007).

شهرک‌های صنعتی با دارا بودن هزاران واحد تولیدی در سطح کشور، بخش عظیمی از ساخت و ساز را به خود اختصاص داده و فعالیت آنان به افزایش سطح درآمد سرانه و تغییر در الگوهای رفتاری جامعه پیرامون خود می‌انجامد. از دیگر نتایج مهم آن، افزایش سطح توقع افراد، تغییر در هرم جمعیتی، افزایش سطح تخصصی افراد می‌باشد. هر صنعت جهت ادامه حیات، نیاز به ارتباط با سایر صنایع همگون داشته و بعلاوه صنایع وابسته را ایجاد کرده و گسترش می‌دهد که به افزایش جمعیت و تراکم در حوزه‌های پیرامونی می‌انجامد. موارد ذکر شده چشم انداز کوچکی از تأثیرات صنایع بر محیط پیرامونی خود می‌باشد.

واقعیت روشن این است که شهرک‌ها – گرچه با وجود فاصله‌های مکانی با حوزه‌های زیست پیرامونی – نیز جزئی از ساختار کالبدی شهرهای پیرامون خود هستند و لذا هر گونه تغییر و تحول در ساختار آنان در کالبد و روح شهر نیز تأثیر خواهد گذاشت. احداث و راه ‌اندازی مجموعه‌های عظیم صنعتی در شهرک‌ها و ورود جریان سرمایه به حوزه‌هایی که با عملکردهای نسبتاً کوچک سر و کار داشته‌اند، تغییرات کالبدی محیط‌های اطراف را به دنبال خواهد داشت (Ruiz Puente et al., 2007).

 

1-12-8- تاثیر بر جوامع انسانی

بلاشک احداث و راه ­اندازی مجموعه‌های عظیم صنعتی در شهرک‌ها تأثیرات عمیق خود را بر نواحی پیرامونی می‌گذارد. ساکنین بخش‌های صنعتی، فرهنگی جدید و الگوی زندگی نوین را که در محیط کار می‌آموزند، به حوزه‌های زیست خود به طور عام و به داخل خانه خود به طور خاص، منتقل خواهند کرد. گرچه در مطالعات مکان­یابی و ظرفیت­­ سنجی شهرک‌ها، عوامل اقتصادی از مهم ‌ترین عوامل تعیین­ کننده می‌باشند، لیکن نباید نقش و تأثیر آتی شهرک‌ها را در جامعه انسانی از ­نظر دور داشت، امر مهمی که تاکنون کمتر بدان توجه شده است (کمالی و همکاران، 1389).

وجود هزاران کارمند و کارگر شاغل در شهرک‌ها، که متعلق به محیط‌های گوناگون فرهنگی می‌باشند، به دگرگونی بافت سنتی و روابط اجتماعی در منطقه تحت­ نفوذ خود می‌انجامد. تفاوت‌های موجود در بین ساکنین محیط‌های صنعتی، از جمله سن، تحصیلات و تاهل، از علل بیگانگی آنان از یکدیگر و با محیط‌های پیرامونی می‌شود. نگاه ابزاری به فضاهای شهرک توسط مهاجرین با فرهنگ خاص خود منجر به کاهش حساسیت فرد نسبت به محیط و شرایط زیست او می‌شود. از طرف دیگر قرار گیری مهاجرین در             دسته بندی‌های خاص نظیر قومیت، که بر اساس علایق مشترک انجام می‌گیرد، یکپارچگی زندگی اجتماعی را خدشه ­دار می‌سازند. نکته دیگر اینکه بسیاری از مهاجرین به دور از خانواده‌های خود و به صورت انفرادی زندگی کرده و از شهر و دیار خود دور هستند، لذا ایجاد انگیزه برای آنان – که گاهی اوقات در همان شهرک نیز سکنی دارند – باید مد­ نظر قرار گیرد. امروزه بر خلاف­ گذشته، جامعه و نظام اجتماعی آن بسیاری از وظایف خانواده‌ها را تکفل کرده و نقش خانواده کمرنگ­ تر شده است؛ لذا نقش نهادهای اجتماعی جهت پر بار کردن فعالیت‌های نسل کنونی اهمیت دو ­چندانی پیدا کرده است. طرح و احداث فضاهایی برای پر ­کردن اوقات فراغت و محیطی مناسب برای تبادل افکار و اندیشه‌ها – هر چند در زمان‌های کوتاه بین کار – کمک موثری به گسترش روحیه همکاری ساکنین و شادابی محیط می‌باشد و در نهایت اینکه از اهمیت علایق ساکنین و فرهنگ بومی منطقه و تلفیق مناسب آن نباید غفلت کرد (کمالی و همکاران، 1389).

مطلب مرتبط با این موضوع :  متغییر، ((استفاده، اتوماسیون، کرونباخ، ارکان، اداری))، آلفای، قرعه، اداری))،، تلفن، شانس، منبع،

 

1-13- اهمیت مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی از نظر کار فرمای اقتصادی

این موضوع را از دو بعد می‌توان مورد بررسی قرار داد: اول اینکه دولت در مکان‌یابی امکانات تحت اختیار خودش، مانند عقلایی ‌بودن تصمیمات بخش خصوصی در اقتصاد، ملاحظلات (هزینه- فایده) اقتصادی را      مد نظر قرار دهد. به عبارت دیگر، دولت به عنوان کار فرمای اقتصادی با مقیاس بزرگ ‌تر و گسترده‌ تر، دست به گزینش مکان‌های مورد ­نظر برای استقرار امکانات و تأسیسات خود بزند، به طوری که مکان‌های برگزیده بیشترین سود را عاید دولت کند.

دوم اینکه، دولت نحوه توزیع مکانی امکانات خود را چنان ساماندهی کند که تحلیل (هزینه- فایده) برای بخش خصوصی بهره‌ مند از آن امکانات دولتی، اقتصادی و سود­ آور باشد. به عبارت دیگر دولت باید در مکان‌یابی امکانات تحت اختیار خود به فکر سود آوری کار فرمایان بخش خصوصی باشد و سعی در        بیشینه ­کردن آن داشته باشد. چنین فرآیند مکان‌یابی که خود نوعی بهینه ‌یابی است، می‌تواند در چار چوب قالب زیر دید:

– صرفه جویی‌های ممکن در کم‌ ترین زمان دسترسی به امکانات دولتی برای مراجعان.

– بیشینه ­کردن پوشش منطقه‌ای چتر خدماتی امکانات دولتی که در محل پا گرفته‌اند.

– ارایه بیشترین خدمات با توجه به عوامل محدود ­کننده و موانعی که بر سر راه استقرار امکانات دولتی وجود دارد.

– بیشترین اندازه کاهش هزینه‌های مراجعان برای دستیابی به امکانات دولتی مستقر.

 

 

1-13-1- تصمیم­ گیری از دیدگاه کارفرمایان اقتصادی

تصمیم­ گیری از دیدگاه کار فرمایان اقتصادی مستلزم تصمیم‌ گیری الف) نوع محصول، ب) مقیاس تولید (تصمیم در مورد میزان تولید و قیمت فروش ) و ج) شیوه تولید (ترکیب مناسب داده‌ها) می‌باشد. بنابراین، هر کار فرمای اقتصادی علاوه بر در نظر ­داشتن مسایلی مانند اینکه (چه چیزی، چقدر و چگونه تولید کند؟)، مجبور است به مسایل دیگر چون اینکه (کجا تولید کند؟) نیز بیندیشد. به عبارت دیگر، مکان‌یابی از مسایل عمده برای هر کار فرمای اقتصادی به شمار می‌آید (پورابراهیم و فرقانی، 1385).

 

1-14- مکان‌یابی شهرک صنعتی

در بررسی مکان‌یابی شهرک صنعتی باید به دو محدودیت مهم توجّه نمود. اولاً، کاربرد وسیع علوم و فن­‌آوری موجب شد تا طبقه ­بندی صنایع به صنایعی که محدودیت مکانی دارند و صنایعی که ماهیتاً  قابلیت استقرار در هر نقطه‌ای را دارند به تدریج از بین رفته و معیارهای مکان­­گزینی صنایع دگرگون شود. به این ترتیب مکانی که قبلاً به عنوان مکان نامناسب صنعتی تلقی می‌گردید، در شرایط جدید اغلب تحت تأثیر فن­آوری نوین صنعتی مطلوبیت یافته است. ثانیاً، مکان‌یابی صنعتی در کلّیت خود تحت تأثیر شرایط خاصّ فرهنگی و جغرافیایی قرار دارد. از اینرو هیچ یک از فرضیه‌های مکان‌یابی به تنهایی و به طور عام قابل اجرا و تعمیم نیست و بدین لحاظ مکان‌یابی صنایع از دیدگاه علوم گوناگون تفاوت‌هایی داشته و هر یک از نظام‌های علمی بر جنبه‌ی خاصّی از موضوع تأکید دارند (شریفی، 1364).

جغرافیدانان با رسالتی که در زمینه‌ی مطالعه‌ی تغییرات مکانی فضایی پدیده‌ها دارند، در تکوین فرضیه‌های مکان‌یابی صنعتی سهیم بوده و عوامل طبیعی و انسانی مؤثّر در کارکردهای صنایع را در ارتباط با موقعیت مکانی آن‌ها مورد­ توجّه قرار داده‌اند. نخستین فرضیه مکان‌­گزینی صنعتی توسّط شافل (1878) و با تأکید بر کارکرد مدل جاذبه در مکان‌ گزینی صنایع عنوان گردیده است (کمالی و همکاران، 1389).

مطلب مرتبط با این موضوع :  اتوماسیون، کارگران، -، خطرات، اپراتور، .، کارگر، کارخانجات، رود.، محوطه، خودکار، هشدار

ماتور، صنعت را در مفهوم عام مورد­ توجه قرار داده و چنین اظهار داشته که موقع ارتباطی، دسترسی به  ماد ه‌ی اوّلیه ، نزدیکی به بازارهای مصرف ، دسترسی آسان  و اقتصادی به نیروی کار، برخورداری از شرایط آب و هوایی مناسب، امکان تهیه‌ی زمین ارزان و متناسب با کاربری‌های صنعتی و نیز توپوگرافی و شیب زمین همگی عواملی هستند که در تعیین مکان بهینه‌ی صنعت بایستی مورد ­توجّه قرار گیرند. موری آتی (1983) تعداد 530 واحد صنعتی را در کارولینای شمالی مورد بررسی قرار داده و چنین نتیجه ‌گیری کرده است که ویژگی نیروی کار )باز دهی تولید، سطح مهارت و (… دسترسی به شبکه‌ی حمل و نقل موادّ اوّلیه، بازار و غیره، عوامل محلّی نظیر جذابیت محیطی، نگرش جامعه نسبت به وجود صنعت، ساختار و ویژگی‌های اجتماعی ساکنان و …عوامل و جوّ تجاری مالی مناسب محلّی جهت پذیرش صنعت، عوامل زیر بنایی (برق، آب و گاز)، عوامل مربوط به اندازه‌ی کارخانه و بالاخره عوامل شخصی و مالی نظیر علاقه‌ی صاحبان کارخانه به موطن خود و امکان برخورداری از معافیت‌های مالیاتی و نظایر آن مهم‌ ترین عوامل و ضوابط تعیین مکان صنعتی است (کمالی و همکاران، 1389).

به ویس نیز فعالیت‌های صنعتی را از لحاظ دسترسی به موادّ اوّلیه به دو گروه تقسیم کرده است :

– صنایعی که از موادّ اولیه‌ی نخستین تغذیه می‌کنند (صنایع استخراجی و تولیدات غذایی).

– صنایعی که از موادّ اوّلیه نیمه ساخته در بخش ثانوی استفاده می‌کنند (صنایع ماشین­ سازی).

در گروه اوّل مکان‌­گزینی صنعت به تبعیت از اندازه‌ی موادّ اولیه‌ی مورد ­نیاز به سوی موادّ اوّلیه گرایش دارد؛ و در گروه دوم روابط میان صنعتی مهم‌ ترین عامل در انتخاب مکان بهینه‌ی صنعت است (کمالی و همکاران، 1389).

روش قدیمی مکان‌­گزینی صنایع با تکیه بر فرضیه‌های حدّاقل هزینه، توجّه زیادی به هزینه‌های        حمل و نقل داشت، ولیکن امروزه مشخّص شده است که تمام ابعاد فرهنگ در انتخاب مکان صنایع و پردازش اثرات آن مؤثّر است. چنین است که در مکان­گزینی صنایع به طور عام و شهرک‌ها و شهرهای صنعتی به طور خاص، عوامل زیر مورد­ تأکید قرار گرفته است (کمالی و همکاران، 1389).

مکان­یابی صنعتی شامل چندین گام است که می‌توان آن‌ها را در دو مرحله گروه­ بندی کرد. اولی یافتن قلمرو مناسب و دیگری انتخاب شهرهای مناسب می‌باشد. انتخاب قلمرو مناسب یعنی انتخاب مکان‌های اولیه که از نظر مکانی مناسب می‌باشد. در این مرحله معیارها شامل فاصله از خطوط راه­ آهن، فاصله از جاده‌های اصلی، فاصله از مناطق مسکونی، فرسایش، مسیر سیلاب و مناطق آبی و جنگلی حذف می‌گردد. مرحله دوم انتخاب مناسب‌ ترین شهر بر اساس معیارهای غیر مکانی نظیر عوامل اقتصادی– اجتماعی، جمعیتی، بوم­ شناختی و … است. در نهایت نقشه تناسب نهایی که در بر ­گیرنده تمام عوامل می‌باشد حاصل می‌گردد        (Dudukovic et al., 2005).

 

1-14-1- عوامل و ضوابط عام

آنچه در مکان‌یابی پروژه‌های صنعتی در مناطق گوناگون تاْثیر می‌گذارد مشتمل است بر :

مطلب مرتبط با این موضوع :  تفاوت برند؛ ۳۰ روش واسه اینکه متفاوت ظاهر شید 

–  زمین مورد ­نیاز پروژه و امکان توسعه‌ی آن.

– نیروی انسانی و ترکیب آن به لحاظ سنّی و جنسی، تخصّص و مهارت.

–  سطح علم و فن­آوری و چگونگی دستیابی به آن‌ها.

–  زیر ساخت‌ها متشکّل از شبکه‌های حمل و نقل و ارتباطات، منابع انرژی و آب.

– سازمان اجتماعی کار (تمرکز ، تخصّص، تعاون و همبستگی صنعتی).

–  تقسیم کار و امکانات دسترسی به مراکز مصرف و منابع اولیه.

– حجم و آهنگ سرمایه‌ گذاری و راهبرد رشد صنعتی کشور.

–  امکانات خدماتی نظیر بهداشت، آموزش و نظایر آن.

 

1-14-2- عوامل و ضوابط خاص

یعنی آنچه به خصوصیات هر یک از رشته‌های صنعتی و ویژگی‌های مناطق جغرافیایی کشورهای گوناگون مربوط و شامل موارد زیر می‌گردد:

–  ویژگی موادّ اوّلیه یا کالاهای صنعتی نیمه ساخته و امکان حمل آن به مکان مصرف.

–  استخراج موادّ اوّلیه و امکان تصفیه‌ی آن در محل.

–  عوض کردن موادّ خام سنّتی با موادّ جدید.

–  ظرفیت و ویژگی‌های زیر بنایی فنّی شاخه‌ی صنعت مورد ­نظر.

–  عمر اقتصادی ماشین‌ها و دستگاه‌های مورد­ نیاز از نظر فیزیکی و معنوی و آهنگ استهلاک آن در مقیاس  جهانی.

– وابستگی جریان تولید میان کارخانه‌های یک رشته مانند نیروگاه‌های برق، وابستگی تولید و محل مصرف محصول.

– خصوصیات فن‌­آوری و امکان تعویض آن.

– میزان تقاضای انرژی و سوخت.

– موادّ خام کالای نیمه ساخته ­شده و بازمانده‌های کارخانه.

بدین ترتیب و با توجّه به عوامل و ضوابط عنوان شده می‌توان ابراز داشت که مکان‌ گزینی صنعت به طور عام و شهرک‌ها و شهرهای صنعتی به طور خاص تابع عواملی چون دسترسی به موادّ اوّلیه، بازار، خطوط ارتباطی، سهولت تاْمین نیروی کار فراوان، متخصّصین، برخورداری از امکانات زیر بنایی و خدمات رفاهی و از اینرو انتخاب مکان شهرها و ویژگی‌های فنّی و اختصاصی رشته‌های صنعتی می‌باشد.

شهرک‌های صنعتی اغلب بر پایه‌ی همین عوامل و ضوابط در دو سطح ملّی و محلّی انجام می‌گیرد. در سطح ملّی در چار چوب اقتصاد کلان و با توجّه به منافع ملّی اقدام می‌شود و به لحاظ سودمند بودن، تحت الشّعاع مصالح ملّی قرار می‌گیرد. امّا در سطح محلّی با توجّه به ماهیت و نوع صنایع، پاسخگویی به مسایلی چون دریافت موادّ اوّلیه، قابلیت دسترسی به بازار، نحوه‌ی تاْمین نیروی انسانی مورد نیاز، فاصله از مجتمع‌های مسکونی به ویژه شهرهای مجاور، امکان تهیه‌ی زمین بایر و ارزان با شیب و مقاومت مناسب مدّ نظر می‌باشد. به عبارت دیگر، صنعت در مقیاس ملّی مکان‌یابی و در مقیاس محلّی مقر­یابی می‌شود. مطالعه‌ی فرضیه‌های مکان‌یابی صنعتی نشانگر آن است که از اواخر قرن نوزدهم تاکنون مبانی نظری و روش‌های عملی مکان‌­گزینی صنعتی توسعه‌ی فراوانی یافته، لیکن، به لحاظ ویژگی‌های سیاسی و ساختارهای اقتصادی – اجتماعی برون ‌زای کشورهای جهان سوّم استفاده از این نظریه‌ها به درستی انجام نگرفته، زیرا خواست مجریان وسیاست­ گذاران و صاحبان سرمایه و صنعت مغایر هم است. علاوه بر این، فرآیند صنعتی‌ شدن کشورهای در حال رشد به ویژه ایجاد شهرها و شهرک‌های جدید صنعتی در چار چوب اقتصاد خرد انجام می‌پذیرد؛ در حالی که