مکان‌یابی، منطقه‌ای، شهرک‌های، هدف‌ها، شهرک‌ها، می‌شود.

آنها به درستی رعایت نشود، اثرات زیست ­محیطی این گونه نو شهرها بر مادر شهر به منزله‌ی مهم‌ ترین جنبه‌ی منفی همزیستی آن‌ها موضوعیت می‌یابد (انتظاری و همکاران، 1386).

بنابراین، با توجّه به ویژگی‌های یاد شده، وجود محیط طبیعی و شرایط مکانی فضایی مناسب برای توسعه‌ی پیوسته و بلند مدّت مادر شهر شرط لازم و ضروری در مکان‌یابی نو شهرهای پیوسته است          (پیرمن­لن، 1365).

در واقع مکان‌یابی یکی از علوم مهندسی صنایع است که توجه به آن سبب کاهش هزینه‌ها و موفقیت واحدهای صنعتی می‌شود. مکان­یابی مراکز (مکان‌یابی ساختمان‌ها و مراکز) را انتخاب مکان برای یک یا چند مرکز، با در نظر­ گرفتن سایر مراکز و محدودیت‌های موجود می‌دانند، به گونه‌ای که هدف ویژه‌ای بهینه شود. این هدف می‌تواند هزینه حمل و نقل، ارایه خدمات عادلانه به مشتریان، در دست­ گرفتن بزرگ‌ ترین بازار و غیره باشد. انجام مطالعات مکان‌یابی نیازمند تخصص‌هایی، از جمله: تحقیق در عملیات، روش‌های         تصمیم ­گیری، جغرافیا (زمین­شناسی و آب و هوا)، اقتصاد مهندسی، علوم کامپیوتر، ریاضی، بازاریابی، طراحی شهر و… است (Ruiz Puente et al., 2007).

مجموعه اصولی که در تفکر جدا سازی صنایع از شهرها و تجمع در مکان‌های خاص وجود داشته است را می‌توان به شرح ذیل طبقه بندی نمود:

– موارد زیست ­محیطی از قبیل آلودگی صوتی، آلودگی هوا، پس آب‌های صنعتی.

– تمرکز صنایع همگون در یک حوزه فضایی در جهت سازماندهی روند تولید و توزیع.

– افزایش اشتغال ‌زایی در مکان‌های جدید که عموماً از مراکز جمعیتی بزرگ دور هستند.

– امکان گسترش آتی فضاهای صنعتی در سایت.

– کاهش هزینه از طریق تمرکز خدمات، تاسیسات زیر بنایی (آب، برق، فاضلاب و … ) (کمالی و          همکاران، 1389).

1-10- نمایی از کالبد شهرک‌های صنعتی

محیط موجود در شهرک‌های صنعتی و در نگاه اول، انبوهی از آهن و بتن و ساختمان‌های صنعتی با سمبل‌های مشخص چون سوله‌های عظیم در محیط می‌باشد. فضاهای سبز عمومی با تعدادی درخت و چمن در شهرک‌ها نیز صرفاً بر اساس تفکر کار و تولید بیشتر شکل گرفته است (کمالی و همکاران، 1389).

شهرک‌ها عموماً فاقد فضاهای عمومی کار آمد هستند. گرچه در مطالعات جانمایی شهرک‌ها به فضاهای عمومی توجه شده است اما آنچه در عمل دیده می‌شود، متفاوت از ایده‌های اولیه بوده و فضاهای غالب در شهرک شامل دسترسی‌های خودرو و ساختمان‌های صنعتی است. اهمیت عوامل اقتصادی در پروژه‌ها آن­ هم به دلیل ماهیت یک ­بعدی عملکرد در نواحی صنعتی و با شعار کار بیشتر برای سود بیشتر و نیز تفکر سود آوری و برگشت سرمایه بدون توجه به تأثیرات منفی و یا مثبت آن بر بافت‌های اجتماعی و انسانی می‌تواند به خلق کالبدی سرد و بی روح در شهرک‌ها گردد. در مطالعات جانمایی شهرک‌ها علاوه بر بررسی نحوه سود ­آوری و برگشت سرمایه‌ها باید نگاهی نیز به اثرات محیطی به خصوص تأثیرات آن بر جوامع انسانی داشته باشیم (کمالی و همکاران، 1389).

در حال حاضر، روند طرح پروژه‌های صنعتی از تخصیص زمین و انجام نقشه ­برداری از سایت شروع و با تفکیک و قطعه ­بندی سایت به کاربری‌های عمومی و خصوصی و ارایه نقشه‌های عمرانی منتهی می‌شود. سپس نقشه‌های معماری برای هر قطعه و سازه بنا تهیه و کار اجرا می‌شود. به دلیل اهمیت ماهیت کالبدی کارخانجات، طرح‌های شهرک ‌سازی اکثرا به صورت تکراری و مدوله بوده و از تنوع کمی برخوردار می‌باشد. انجام مطالعات تأثیر انسان بر محیط‌های کاری و تأثیر متقابل شهرک بر جوامع پیرامونی مورد­ نظر است.

پیش ­بینی فضاهای فراغت علاوه بر رشد و تعالی انسان، نقشی انکار ­ناپذیر نیز در بهبود و تلطیف روابط اجتماعی در جامعه دارد این نیاز به خصوص در محیط‌های صنعتی که عدم انعطاف و یکسونگری ذاتی با آن عجین است به صورت مضاعف احساس می‌شود. اهمیت به حرکت انسان در سایت، طرح فضاهای     قدم ­زدن و استراحت، خلق فضاهای نمایشگاهی جهت حضور مردم در شهرک – دعوت از گروه‌های        دانش­ آموزی و … می‌تواند شهرک‌ها را از حالت خشک و کاربردی صرف، به فضاهایی انسانی تبدیل کند. در این­صورت جریان حیات ­بخش و شادی­ آفرین زندگی، به شهرک وارد و جان تازه‌ای به آن می‌بخشد.

1-11- اهداف مکان‌یابی

مکان‌یابی، اهداف مختلفی را در بردارد. اهداف در شناسایی و اولویت ‌بندی معیارهای تصمیم­ گیری در یک مساله مکان‌یابی و زیر معیارهای آن‌ها، اهمیت و نقش مهمی دارند. در یک تقسیم ­بندی (Drenzer, 1995). اهداف مسایل مکان‌یابی با رویکرد برنامه ­ریزی ریاضی و برحسب انواع تابع هدف، به سه ­دسته تقسیم شده‌اند:

– هدف‌ کششی[1]: این هدف‌ها اشاره به نزدیکی هر­چه بیشتر محل استقرار کارخانه به مشتریان و کمتر ­کردن مسافت دارند که شامل قدیمی ‌ترین مسایل مکان‌یابی می‌شوند. در واقع مسایلی که تابع هدف آنها به صورت کمینه‌ سازی است، هدف‌های کششی دارند.

– هدف فشاری[2]: این هدف‌ها مسایل مکان‌یابی مراکز نامطلوب را در بر ­می‌گیرند و از اوایل دهه ۱۹۷۰ به وجود آمدند. هدف در این­ مسایل، حداکثر ­کردن فاصله مراکز جدید از مراکز موجود است. مدل‌هایی که برای این نوع هدف‌ها ارایه شدند بعدها به مدل‌های مکان‌یابی مضر[3] معروف شدند. مثال برای این هدف‌ها، یافتن مکان مناسب برای دفن زباله است که در آن، یکی از هدف‌ها بیشینه ­کردن فاصله این ­مکان، از مناطق مسکونی است.

– هدف‌ متعادل[4]: هدف‌هایی هستند که تلاش در متعادل ‌ساختن مسافت بین مراکز و مشتریان دارند. این هدف‌ها پیوسته ‌ترین نوع هدف‌ها هستند و هدف اصلی آن‌ها دستیابی به برابری است. این هدف‌ها بیشتر در        تصمیم ­گیری­های عمومی کاربرد دارند؛ جایی که هدف برقراری عدالت بین افراد است (کمالی و همکاران، 1389).

 

1-12- اهمیت مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی از نظر دولت

از دید دولت مکان‌یابی از جهت ملاحظات سیاسی، مسایل زیست ­محیطی، توزیع و پراکنش منطقه‌ای جمعیت، توزیع منطقه‌ای فعالیت‌های اقتصادی، توسعه صنعتی و اقتصادی، تأثیر بر محیط پیرامون، تأثیر بر جوامع انسانی و عدالت اجتماعی حایز اهمیت است.

 

 

 

1-12-1- مسایل زیست ­محیطی

مسایل زیست­ محیطی از مهم ‌ترین و اولین عواملی است که باید در زمینه مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی و هر گونه فعالیت دیگر مورد ­توجه قرار گیرد. در هر پروژه صنعتی فشارهایی بر محیط وارد خواهد شد و متقابلاً «محدودیت‌های محیطی تأثیراتی بر پروژه خواهند گذاشت. بنابراین، آگاهی داشتن از مشکلات محیطی و عوامل مختلف و علل به وجود ­آمدن آن دارای اهمیت زیاد است. امروزه ساخت و بافت محیط‌های انسان ساخت هر گونه که هست، چه در ستیز با انسان و محیط­ زیستش و چه در سازگاری و الفت با آن؛ محصول فرهنگ برنامه‌ریزی و طرّاحی ما است. با وجودی که در دو دهه‌ی اخیر در کشورهای صنعتی محافظت از محیط زیست یکی از اجزای برنامه ­‌ریزی منطقه‌ای و ملّی بشمار می‌آید، در ایران این بُعد از برنامه ­‌ریزی یا اصولاً مطرح نیست یا به صورت رفع تکلیف به آن می‌نگرند و توجّه اصلی برنامه ‌ریزان به نحوه‌ی استقرار واحدهای اقتصادی و تنظیم زیر ساخت‌ها برای خدمات ­رسانی به این واحدها مبذول می‌شود. آنچه مسلّم است، انتخاب و انتقال      فن­آوری و نحوه‌ی صنعتی ‌شدن و چگونگی استقرار صنایع یکی از عوامل تخریب و آلودگی محیط زیست در ایران بشمار می‌آید؛ حال آن که صنعت باید شکوفایی و رونق و در نهایت بهبود شرایط زیستی جامعه را به همراه آورد.

متأسّفانه با این که اهداف و سیاست‌های ناظر بر ایجاد صنایع، توسعه‌ی کشور و رفاه عمومی عنوان شده ولی در اغلب موارد به نوعی وارونگی و اغتشاش در اهداف رسیده‌ایم. بدین صورت که احداث صنایع اعّم از (مجتمع‌ها و شهرک‌ها و واحدهای عظیم صنعتی) به جای آن که در خدمت جامعه و در جهت رشد و شکوفایی ملّی و منطقه‌ای و محلّی عمل کند، جامعه‌ی خود را به خدمت گرفته و به بهای فشار بر توان‌های طبیعی و انسانی و آلوده­ سازی محیط، بقای خود را میسّر ساخته است.

آلودگی‌های زیست­ محیطی ناشی از صنایع را می‌توان بر مبنای «اصل تطبیق تدریجی با محیط» مورد توجّه قرار داد؛ چرا که واحدهای صنعتی خریداری شده از کشورهای صنعتی مادر همواره به تأسیسات کنترل آلودگی محیط مجهّزند و حال آن که در ایران به ­ندرت از این امکانات استفاده می‌شود. یعنی از دیدگاه فرهنگ صنعتی ایران، تجهیزات مهار آلودگی محیط اساساً جزیی از سیستم تولید محسوب نمی‌شوند و یا در عمل مهم تلقی نمی‌گردند.

شناخت بادهای منطقه، تعداد روزهای آرام و نیز تعداد روزهای حاکمیت وارونگی هوا از نظر مکان‌یابی و استقرار واحدهای صنعتی و چگونگی قرار گرفتن مناطق مسکونی نسبت به مناطق صنعتی، اهمّیت بسیار دارد. هر چه تعداد روزهای آرامش هوا کمتر باشد، به همان نسبت سرعت جابجایی و در نتیجه قدرت خود ­پالایی هوا افزایش می‌یابد و برعکس، کثرت تعداد روزهای آرام نشانه‌ی توان اندک خود ­پالایی هواست. جریان‌های مساعد هوا باعث پراکنده ­شدن و رقیق ­شدن آلودگی هوا گشته و وجود پدیده‌ی وارونگی دما باعث محبوس ­شدن و عدم جابجایی هوا شده و منجر به تشدید آلودگی هوا به خصوص در شهرهای بزرگ می‌شود (سلطانی، 1371).

مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی با مطالعه بوم‌ شناختی ناحیه از طریق جنبه‌های کالبدی مختلفی چون طبیعت، منظر، فضا و منابع ­طبیعی همچون خاک، آب، پوشش‌ گیاهی و حیات ­وحش انجام می‌شود، تا با استفاده از تحلیل مناسبت‌های محیطی، از یک سو جستجو برای مکان مناسب هر فعالیت یا هر تجمعی از فعالیت‌ها در سطوح جغرافیایی، و از سوی دیگر حفاظت از محیط و تعادل و تنوع بوم‌ شناختی ناحیه مورد­ نظر تحقق یابد.

 

1-12-2- ملاحظات سیاسی

ظرفیت‌ها و ویژگی‌های سیاسی هر منطقه، در مکان‌یابی و استقرار فعالیت‌های اقتصادی –به ویژه صنعتی و جذب سرمایه‌های بخش خصوصی و تسهیلات دولتی موثر است. توجه به نواحی مساله‌ دار در مکان‌یابی ، یکی از مسایلی است که بخش دولتی به آن توجه خاصی نشان می‌دهد.

 

1-12-3- توزیع و پراکنش منطقه‌ای جمعیت

عدم توزیع منطقه‌ای امکانات در سطوح ملی و محلی و بین مناطق مختلف کشور باعث جابجایی گروهی جمعیت در داخل کشور از استان‌های فقیر به سوی استان‌های مرفه و در داخل استان‌ها نیز از روستاها و شهرهای فقیر به شهرهای بهره ‌مند از امکانات شده است. این مساله باعث رشد نابهنجار شهرهایی مانند: تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، اراک و جز این‌ها گردیده است. با ادامه این روند، آینده سکونتگاه‌های تخلیه شده از یک طرف و سکونتگاه‌های جمعیتی تشکیل یا تشدید ­شده از طرف دیگر، ابعاد نگران ‌کننده‌ای خواهند یافت.     مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی و تخصیص امکانات و تسهیلات دولتی برای ایجاد آن با هدف بهره ‌مندی بیشتر جمعیت در مناطق مختلف، چه برای جبران عدم توازن‌ها و چه برای برنامه‌ ریزی­های کوتاه ‌مدت، میان و      بلند مدت جابجایی جمعیتی در عرصه ملی و منطقه‌ای، ضروری است.

 

1-12-4- توزیع منطقه‌ای فعالیت‌های اقتصادی

استعدادها و ظرفیت‌های بالقوه بسیاری از مناطق، بنا به علل مختلف و از جمله تخصیص غلط              سرمایه­ گذاری­های عمومی برای استقرار امکانات دولتی، مورد بهره ‌برداری قرار نگرفته و بالفعل نگردیده است. فعالیت‌های اقتصادی شکل­ گرفته در این مناطق نیز به­صورت عقب­ مانده و منفک از چرخه نظام اقتصادی کشور، در سطوح محدود و بسته‌ای اسیر شده است؛ در حالی که با هدایت صحیح سرمایه‌های دولتی برای ارایه خدمات زیر بنایی و استقرار امکانات دولتی با ایجاد شهرک‌های صنعتی در مکان بهینه می‌توان به عنوان     علامت دهنده اقتصادی مطلوب و رونق­ بخشی در منطقه وارد عمل شد.

 

1-12-5- توسعه اقتصادی منطقه

در بسیاری از کشورها، سیاست‌های هدایت‌ کننده‌ی رشد با مضمون توسعه، به مکان‌های مشخص و خاصی به منظور دستیابی به اهداف وسیع‌تر ملی یا منطقه‌ای توصیه می‌شود. مکان‌های مورد ­نظر در اشکال مختلف به صورت قطب‌ها، مراکز، نواحی، محورها، و یا نظام‌های توسعه‌ای نام­ گذاری شده‌اند. به طور کلی نظریه رشد    نا متوازن در شکل منطقه‌ای است که البته به طور ضمنی هدایت‌ گری و برنامه ‌ریزی دولت را به عنوان      اصلی ‌ترین متولی این امر در انتخاب مناطق و مکان‌های مورد­ نظر تجویز می‌کند.

 

1-12-6- عدالت اجتماعی

امروزه اغلب نظریه ­پردازان توسعه بر این باورند که کاهش هر گونه نابرابری اجتماعی بین افراد جامعه و بین طبقات اجتماعی آن، و یا بین مناطق مختلف کشور، باید به عنوان هدفی ملی تلقی شود، و نیل به آن نیز بدون مداخله منطقی و عقلایی دولت و صرفاً «به وسیله نیروهای بازار امکان پذیر نیست. دولت می‌تواند با مکان‌یابی شهرک‌های صنعتی در مناطق مختلف کشور و با فراهم ­کردن محیطی امن برای سرمایه ‌گذاری، باعث جذب سرمایه در مناطق گوناگون و رونق بیشتر این مناطق شود، و در نتیجه در جهت برقراری عدالت اجتماعی و برداشتن شکاف‌های ایجاد شده و نا برابری بین مناطق مختلف، گام بردارد.

 

1-12-7- تأثیر بر محیط پیرامون:

ورود صنایع در شهرک‌ها موجب اشتغال ‌زایی و کار آفرینی در منطقه می‌گردد. در مراحل نخست و جهت ساخت کارخانجات و یا زیر ساخت‌های شهرک نیاز به نیروی انسانی، ماشین ­آلات و مصالح ساختمانی و شبکه       حمل و نقل می‌باشد. روندی که به طور میانگین سه سال به طول می­انجامد. با ورود