رودخانه، زون، کهگیلویه، بویراحمد، گچساران، مکان­یابی

­معیاره­ فازی، از معیارهای مختلف محیط ­زیستی، بیو فیزیکی، بوم­ شناختی و         اقتصادی- اجتماعی شامل کاربری اراضی، جاده، آب سطحی، آب زیرزمینی، چاه‌های آب، تالاب، شیب، مناطق مسکونی، خاک و مناطق حفاظت ­شده در قالب سامانه اطلاعات جغرافیایی استفاده شد. سپس مناطق نامناسب برای دفن حذف و با در نظر­گرفتن ترجیحات تصمیم­ گیران و فرآیند تحلیل سلسله مراتبی، وزن ­دهی به معیارها صورت گرفت (Chang et al., 2008).

در مطالعه‌ای که به منظور زون ­بندی بخش تیانتای[25] چین با استفاده از GIS انجام شد، پراکندگی منابع طبیعی، آسیب‌ پذیری بوم­ شناختی و شرایط اقتصادی و اجتماعی مد ­نظر قرار گرفت و چهار زون، ممنوعه، ضربه‌گیر، مقدم و زون تنظیمی برای منطقه مشخص گردید. که “زون ممنوعه”، منطقه‌ای با آسیب‌ پذیری         بوم ­شناختی بالا با نیاز به حراست‌های ویژه و ممنوعیت هرگونه فعالیت صنعتی و شهری در آن، “زون ضربه‌گیر” با آسیب ‌پذیری بوم­ شناختی ملایم که ارزش توسعه‌ای کمی دارد، “زون مقدم”، ناحیه‌ای با      آسیب ‌پذیری بوم ­شناختی کم و زمین‌های مسطح با توان بالای توسعه و “زون تنظیمی” ناحیه‌ای با تنزل      بوم ­شناختی و ظرفیت کم محیطی در ­نظر گرفته شد. در نهایت منطقه مورد مطالعه به 101 زیرمنطقه یا زون    بوم ­شناختی شامل 20 زون ممنوعه با مساحت 162 کیلومترمربع (4/11 درصد از کل منطقه) به عنوان اراضی کاملاً حفاظت ­شده، 69 زون با مساحتی معادل 1105 کیلومترمربع (6/77 درصد از کل منطقه) به عنوان زون ضربه‌گیر یا محدود کننده، دو زون مقدم و 10 زون تنظیمی طبقه بندی شد (chen et al., 2008).

در پژوهشی به منظور پشتیبانی از مکان­یابی محل دفن زباله‌های شهری حوضه دریاچه کوئیتز مکزیک با ارزیابی پیراسنجه­های عمق آب زیرزمینی، منطقه آبخیز، گسل‌ها، مواد پوششی، مدل حیات محل دفن، منابع شرب، دشت‌های سیلابی، مناطق حفاظت­ شده، فرودگاه، خطوط انتقال نیرو، جنگل‌ها و مناطق کشاورزی آبی، زمین ­شناسی، توپوگرافی، خاک­ شناسی، کاربری اراضی، محل سکونت شهری، شبکه جاده‌ها و مرزهای شهری، از روش­های منطق بولین و رویهم­ گذاری در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی استفاده شد. نتایج بیانگر آن بود که کاربرد روش بولین ساده‌تر بوده و روش رویهم ­گذاری امکان جبران در بین معیارها را فراهم می‌سازد. در نهایت بزرگ‌ترین و مناسب‌ترین گزینه در قسمت مرکزی حوضه جهت محل دفن زباله‌های شهری که قابل دسترس برای پنج منطقه شهرداری با تراکم جمعیتی زیاد بود، انتخاب گردید (Delgado et al., 2008).

در پژوهشی با هدف مکان­یابی محل دفن زباله منطقه اونوس در شمال­شرقی یونان با کاربرد منطق بولین از معیارهایی مانند مناطق مسکونی، فرودگاه، کاربری اراضی، راه‌ها و خطوط ریلی، مناطق حفاظت ­شده،     محیط­ زیستی، آب زیر­زمینی، منابع آب سطحی، چاه‌ها و چشمه‌ها، وضعیت زمین ­شناسی، فاصله از مرز ایالات و خطوط ساحلی، نزدیکی به منابع تولید زباله، گسل، مناطق ناپایدار، دشت‌های سیلابی، بارش، جهت و شیب استفاده شد. این معیارها بر اساس میزان تأثیرشان بر فرآیند مکان­یابی محل دفن، به سه گروه محدودیت‌ها، عوامل محیط­ زیستی و اقتصادی– اجتماعی و عوامل طراحی تقسیم شدند. پیراسنجه­ها با استفاده از عملگرهای توابع فازی، در مقیاسی بین صفر تا 255 کمی و توسط روش مقایسات زوجی در فرآیند تحلیل سلسله مراتبی وزن­ دهی شدند. در نهایت لایه‌های حاصل­ در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی رویهم­ گذاری شده و مناطق مناسب جهت دفن زباله، انتخاب شدند (Gemitzi et al., 2007).

مطلب مرتبط با این موضوع :  اتوماسیون، مکانیزه، کرد.، خودکار، دستگاههای، فعالیتها،، کردن،، دفتری، کار،، ؟آیا، اتوماتیک، گران

در مطالعه‌ای از یکپارچه ­کردن روش ارزیابی چند ­معیاره و  GISبرای ارزیابی مناسبت مناطق           بوم­ شناختی برای چهار کاربری حفاظت طبیعی، مناطق جنگلی، مناطق مسکونی و مناطق صنعتی استفاده شد. در نهایت، یک لایه مناسب برای هر یک از این چهار کاربری و یک لایه نهایی که می‌تواند مناسب‌ترین کاربری را برای هر قطعه از زمین پیشنهاد کند، فراهم گردیدal., 2005)  Svoray et).

در پژوهشی برای مکان­یابی کارخانه برق در شهرهای عمده دو بخش برلسون و برازوس از ترکیب سیستم‌های تصمیم­ گیری AHP، MCDM و GIS استفاده شد. بدین منظور ابتدا معیارهای فیزیکی مورد ­نیاز برای مکان­یابی شامل شیب، زون حریم برای جلوگیری از سیلاب، فاصله از تسهیلات، فاصله تا جاده، فاصله تا راه­ آهن، فاصله تا فرودگاه، حذف مناطق حساس زیست ­محیطی و فاصله از آب‌های سطحی مشخص و ارزش معیارها تعیین شد. در نهایت مناسب‌ترین منطقه جهت استقرار کاربری مد نظر شناسایی گردید      (Eldrandaly, 2003).

در پژوهشی برای ارزیابی جاذبه‌های بنیادی گردشگری در 36 منطقه پارک‌ملی ویکتوریا از معیارهای ارزیابی شامل جاذبه‌های ثانویه، دسترسی، منابع فرهنگی و طبیعی، تسهیلات و جوامع محلی استفاده شد. معیارها توسط فرآیند تحلیل سلسله مراتبی وزن ‌دهی شدند و در نهایت چهار حالت تناسب برای مناطق مذکور در نظر گرفته شد (Deng et al., 2002).

در پژوهشی به منظور مکان‌یابی محل دفن زباله منطقه مکدونیا در شمال غربی یونان از GIS و فنون تصمیم‌ گیری چند ­معیاره مکانی جهت ارزیابی معیارهای مختلف زیست ­محیطی، اقتصادی- اجتماعی و عملکردی شامل آب سطحی، آب زیرزمینی، مناطق مسکونی، فاصله از مراکز تولید، پوشش ‌زمین، شیب، حجم محل دفن، دسترسی به مواد پوششی، جاده و مناطق حفاظت­ شده استفاده شد. بدین منظور ابتدا جهت پیدا کردن محل‌های مناسب، از آنالیز رویهم­ گذاری نقشه‌های رقومی محدودیت‌های مکانی و معیارهای کمی و کیفی در GIS استفاده و پس از حذف مناطق دارای محدودیت، محل‌های پیشنهادی با استفاده از مدل‌های ارزیابی چند معیاره مورد ارزیابی قرار گرفته و رتبه ‌بندی آن‌ها بر اساس معیار اهمیت نسبی‌ برای تصمیم‌ گیران صورت گرفت. در نهایت از معیارهای مؤثر اقتصادی، زیست ­محیطی و عملکردی که نمایانگر شاخص‌های تعیین کیفیت زندگی هستند، برای تعیین گزینه بهینه استفاده شد (Vatalis and Manoliadis, 2002).

در مطالعه‌ای با هدف بهبود ارزیابی مطلوبیت زیستگاه‌ها در مناطق بزرگ از سامانه اطلاعات جغرافیایی و تحلیل‌های فضایی، همراه با فنون مدرن تصمیم‌ گیری استفاده شد. در این پژوهش GIS به عنوان یک بستر برای مدیریت، ترکیب و نمایش داده‌های مربوط به معیارها و همچنین به منظور ابزاری برای تولید داده‌های جدید توسط توابع تحلیل فضایی به کار گرفته شد و استاندارد سازی، وزن ­دهی و ترکیب معیارها به وسیله‌ی روش ارزیابی چند ­معیاره (MCE) انجام شد (Store and Kangas, 2001).

در پژوهشی کاربرد روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی در آنالیز تناسب اراضی با ارایه یک مدل ساده مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این مطالعه ارزش بالقوه فرآیند تحلیل سلسله مراتبی در تصمیمات چند معیاره و فرآیند مکان‌یابی را تایید کرد. همچنین فرآیند تحلیل سلسله مراتبی به عنوان یک روش تحلیلی مقایسه‌ای و ترکیبی در چارچوب یک ارزیابی جامع توصیف شد (Banai-Kashani, 1989).

مطلب مرتبط با این موضوع :  شرایط و قوانین موثر در یادگیری

در پژوهشی تعداد 530 واحد صنعتی را در کارولینای شمالی جهت بررسی عوامل و ضوابط موثر در مکان­یابی صنایع مورد بررسی قرار دادند. نتایج بیانگر آن بود که ویژگی نیروی کار (بازدهی تولید، سطح مهارت و …)، دسترسی به شبکه حمل و نقل مواد اولیه، بازار و غیره، عوامل محلی نظیر جذابیت محیطی، نگرش جامعه نسبت به وجود صنعت، ساختار و ویژگی‌های اجتماعی ساکنان و …، عوامل و شرایط تجاری مالی مناسب محلی جهت پذیرش صنعت، عوامل زیربنایی (برق، آب و گاز و …)، عوامل مربوط به اندازه کارخانه و بالاخره عوامل شخصی و مالی نظیر علاقه صاحبان کارخانه به موطن خود و امکان برخورداری از معافیت‌های مالیاتی و نظایر آن از مهم ‌ترین عوامل و ضوابط تعیین مکان صنعتی است (Moriarty, 1983).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل سوم

مواد و روش­ها

 

3-1- موقعیت منطقه مورد مطالعه

استان کهگیلویه و بویراحمد با وسعتی بالغ بر 16264 کیلومتر­مربع و سطحی در حدود 68/0% (کمتر از یک درصد مساحت کشور) را به خود اختصاص داده است. این استان بین دو مدار 29 درجه و 52 دقیقه، و 31 درجه و 26 دقیقه‌ی شمالی و نصف النهارهای 49 درجه و 55 دقیقه، و 51 درجه و 53 دقیقه‌ی شرقی قرار گرفته است. از شمال به استان‌های اصفهان و چهار محال و بختیاری، از شرق با فارس، از جنوب با فارس و بوشهر و از غرب با خوزستان همسایه است. در نقشه 3-1 موقعیت منطقه مورد مطالعه در ایران نشان داده شده است.

 

نقشه 3-1: موقعیت منطقه مورد مطالعه

3-2- تاریخچه استان

استان کهگیلویه و بویر­احمد در گذشته‌ای نه­ چندان دور جزء یکی از بلوک‌های مملکت فارس بوده که شامل دو قسمت شمال ­شرقی که آن را سردسیر نامیده و کوهستانی بوده و قسمت جنوبی و غرب که آن را نره­کوه و بهبهان می‌نامیدند. تا دوم تیر ماه 1342 شمسی، قسمتی از استان فعلی کهگیلویه و بویراحمد جزء استان خوزستان و قسمتی جزء استان فارس بود. پانزدهم آبان ماه 1338، قسمت گرمسیری بهبهان به شهرستان کهگیلویه با مرکزیت دهدشت تبدیل شد. این شهرستان کماکان جزء استان خوزستان و بقیه منطقه جزء استان فارس بود. در 22 تیرماه 1342، منطقه کهگیلویه و بویراحمد طبق تصویب نامه مجلس شورای ملی وقت، از استان‌های فارس و خوزستان جدا شد و به یک فرمانداری کل تبدیل شد و یاسوج به عنوان مرکز آن تعیین گردید. در اسفند ماه 1352 شمسی فرمانداری کل کهگیلویه و بویراحمد به استان تبدیل شد ( تقوی‌مقدم، 1377).

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری استان دارای 5 شهرستان (بویراحمد، کهگیلویه، گچساران، دنا و بهمئی) و تعداد 14 بخش،13 شهر و 41 دهستان می‌باشد که به ترتیب شهرستان کهگیلویه 6 بخش، بویراحمد 3 بخش، گچساران 2 بخش، دنا 1 بخش و بهمئی نیز 1 بخش می‌باشد. در نقشه 3-2 شهرستان‌های منطقه مورد مطالعه نشان داده شده است (مرادی، 1385).

 

نقشه 3-2: شهرستان‌های استان کهگیلویه و بویر­احمد

 

3-2-1- شهرستان بویراحمد

این شهرستان در شمال­ شرقی استان به مرکزیت شهر یاسوج با مساحت 3681 کیلومتر­مربع دارای 3 شهر،        3 بخش، 9 دهستان و 882 آبادی (550 آبادی دارای سکنه و 332 آبادی خالی از سکنه) می‌باشد. شهرستان بویراحمد از ناحیه شمال به شهرستان‌های دنا، لردگان (چهارمحال و بختیاری)، از شرق به شهرستان اقلید   (استان فارس)، جنوب­ شرقی به شهرستان سپیدان (استان فارس) و از جنوب به شهرستان ممسنی (استان فارس) و از غرب به شهرستان کهگیلویه محدود می‌گردد (مرکز آمار ایران، 1383).

مطلب مرتبط با این موضوع :  ی

شهرستان بویراحمد در منطقه اقلیم سردسیری واقع شده و دارای هوای معتدل متمایل به سرد است. در این ناحیه میزان بارش برف و باران زیاد می‌باشد و به علت بارش فراوان برف و باران و پوشیده شدن ارتفاعات از برف برای مدت مدیدی از سال، از منابع آب کافی برخوردار می‌باشد. عمده ‌ترین منابع آبی شهرستان بویراحمد رودخانه بشار و رودخانه دشت روم است که رودخانه بشار از ارتفاعات جنوب ­شرقی و شمال ­شرقی شهر یاسوج سرچشمه گرفته و از کنار شهر یاسوج گذشته و در ناحیه شمال ­غربی پس از ادغام با رودخانه کبکیان و خرسان به سمت جنوب­ غربی ادامه مسیر داده و در نهایت در مرز استان با استان چهار محال و بختیاری به رودخانه کارون می‌پیوندد. از دیگر رودخانه‌های این شهرستان می‌توان به رودخانه مهریان، گنجه‌ای و لوداب اشاره کرد. چال کلاغ، کوه هجال، کوه­ آب نهر، دومازه، وزگ، دوپشته، پازنان، کالوس، کاچیان و شیر کشو تامر از مهم‌ترین ارتفاعات این شهرستان که تمامی آن‌ها رشته کوه‌های زاگرس را تشکیل می‌دهند     (وبگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1391).

 

3-2-2- شهرستان گچساران

این شهرستان در جنوب باختری استان به مرکزیت شهر دوگنبدان با مساحت ۴۶۸۳ کیلومتر­مربع دارای 2 شهر، 2 بخش، 6 دهستان و 481 آبادی (244 آبادی دارای سکنه و 237 آبادی خالی از سکنه) می‌باشد. شهرستان گچساران از شمال به شهرستان کهگیلویه، از جنوب به شهرستان گناوه (استان بوشهر) از شرق و شمال ­شرقی به شهرستان ممسنی (استان فارس) و از غرب به شهرستان بهبهان (استان خوزستان) محدود می‌گردد           (وبگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1391).

راه اصلی استان خوزستان (اهواز) به استان فارس (شیراز) از این شهرستان می‌گذرد و قشلاق عشایر بویراحمد و قشقایی نیز در آن قرار دارد. ناحیه گچساران در منتهی­الیه مناطق نفت­ خیز ایران قرار گرفته است. منطقه نفتی گچساران بسیار معروف بوده و از نواحی قدیمی و مشهور صنعت نفت ایران به شمار می‌آید. گچساران در منطقه گرمسیر قشلاقی واقع شده است و دارای دو نوع آب و هوای معتدل و خشک در نیمه شرقی و گرمسیری خشک در نیمه ­غربی می‌باشد و از منابع مهم آبی شهرستان می‌توان رودخانه زهره را نام برد که مهم‌ترین رودخانه شهرستان است و در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب دوگنبدان جاری است. دیگری رودخانه باشت است که از کوه خامی و دره تنگشیر سرچشمه می‌گیرد. رودخانه خربل یکی دیگر از رودخانه‌های شهرستان است که در جنوب­ شرقی دوگنبدان جاری است و پس از طی مسافتی به رودخانه زهره می‌پیوندد (وبگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1391).

شهرستان گچساران به دلیل وجود مخازن غنی نفت، یکی از مهم‌ترین مراکز استخراج و بهره ­برداری نفت کشور به شمار می‌رود؛ و دارای اهمیت و اعتبار ویژه‌ای در این زمینه می‌باشد. شهر