تصمیم‌، ­معیاره، روش‌های، مسایل، گیران، گزینه‌ها

می‌شوند یعنی لایه‌های مکانی و قضاوت‌ها (اولویت‌ها و عدم قطعیت‌ها) ترکیب می‌شوند تا برآوردی کلی از گزینه‌ها بدست آید.

تحلیل حساسیت: به دنبال رتبه ‌بندی گزینه‌ها برای تعیین استحکام مدل ناگزیر از اجرای این تحلیل هستیم. این تحلیل حساسیت فرآیندی است که چگونگی و شدت تغییر تصمیمات پیشنهادی (خروجی) را بر اساس تغییرات ورودی‌های تصمیم‌ گیری بیان می‌کند.

پیشنهادات: نتایج نهایی فرآیند تصمیم‌ گیری پیشنهادی برای یک مجموعه اعمال بر پایه رتبه ‌بندی گزینه‌ها و تحلیل حساسیت است (Malczewski,1999).

 

1-20- آنالیز تصمیم‌ گیری چند ­معیاره

دنیای اطراف ما مملو از مسایل چند ­معیاره است و انسان‌ها همیشه مجبور به تصمیم‌ گیری در این زمینه‌ها هستند (قدسی پور، 1381). تصمیم عمل انتخاب بین گزینه‌ها، فرضیات مکان‌ها و … است و سیستم حمایت از   تصمیم ‌گیری بایستی فرآیند تصمیم‌ گیری را تحکیم بخشد. تصمیم‌ گیری در مورد مسایل زیست ‌محیطی فرآیندی است که معمولاً با پیچیدگی، عدم قطعیت، اهداف مدیریتی چندگانه و گاهی متضاد و ترکیب انواع مختلف و متنوع داده‌ها، شناخته می‌شود (Gomes and Estellitalins, 2002). در واقع علت پیچیدگی      تصمیم‌ گیری در مورد پروژه‌های زیست ‌محیطی، عوامل اجتماعی- سیاسی، زیست‌ محیطی، بوم‌ شناختی و اقتصادی موثر بر  تصمیم­ گیری هستند (Kiker et al., 2005).

تصمیم‌ گیران در تصمیمات خود دنبال راه­ حل بهینه هستند. متاسفانه راه­ حل بهینه تنها در صورتی وجود خواهد داشت که تنها یک معیار مورد بررسی قرار گیرد. در اکثر مواقع تصمیم‌ گیری بر اساس یک معیار کافی نیست. حتی ممکن است برای یک تصمیم‌ گیری لازم باشد چندین هدف متضاد و ناسازگار مورد بررسی قرار گیرند. بنابراین، یافتن راه­ حل بهینه واقعی ممکن نیست (Loken, 2007).

تصمیم‌ گیری چند ­معیاره شامل روش‌هایی است که به افراد کمک می‌کند بر اساس تمایلات خود و بر اساس بیش از یک معیار تصمیم بگیرند. در واقع می‌توان گفت تصمیم‌ گیری چند ­معیاره از طریق تجزیه مشکل به اجزای کوچک‌تر، بررسی مشکلات پیچیده را امکان ­پذیر می‌سازد. بعد از بررسی و تصمیم‌ گیری در مورد اجزای کوچک‌تر، این اجزا مجدداً گرد آمده و تمایلات کلی تصمیم‌ گیران را نشان می‌دهد (Loken, 2007).

به نقل از مندوزا و مارتیز (2006) و بلتون و استوارت (2002) آنالیز تصمیم‌ گیری چند ­معیاره را چنین تعریف کردند: آنالیز چند ­معیاره مجموعه‌ای از روندهای قراردادی است که به دنبال معیارهای صریحی برای کمک به فرد یا گروه‌های تصمیم‌ گیر، جهت تصمیم‌ گیری در یک مساله خاص است. تعریف ارایه شده نشان دهنده جنبه‌های مختلف آنالیز تصمیم‌ گیری چند ­معیاره است، که آن را به چارچوبی مناسب برای مدیریت منابع طبیعی تبدیل کرده است (Mendoza and Martins, 2006).

آنالیز چند ­معیاره در اوایل دهه 1960 ایجاد شده و به مفهوم واقعی خود دست یافت. از نظر کینی و رافیا (1976) روش کاری کلیه محققین در این زمینه، بر تحقیقات سایمون استوار است (Keeney and Raiffa 1976).

هدف از روش‌های تصمیم ‌گیری چند ­معیاره کمک به تصمیم‌ گیران جهت سنتز و سازمان ‌دهی اطلاعات جمع ‌آوری شده به نحوی است که تصمیم‌ گیران در مورد تصمیمات اخذ ­شده به اطمینان برسند. با استفاده از روش تصمیم‌ گیری چند ­معیاره تصمیم‌ گیران احساس می‌کنند که کلیه معیارهای مورد نظر گرفته شده و بعد از تصمیم‌ گیری تاسف نخواهند خورد. در واقع این روش به تصمیم‌ گیران کمک می‌کند تا معیارهای اساسی شناخته و تصمیم نادرست نگیرند (loken, 2007).

مطلب مرتبط با این موضوع :  اتوماسیون، بهره¬وری، کارکنان، مدیران، دفتری، اطلاعاتی، ارتباطات، سرمایه¬گذاری، اثربخشی، مفهومی، خرم¬آباد، رایانه

روش‌های تصمیم‌ گیری چند معیاره روش‌های دارای ساختار هستند. هدف این روش‌ها استفاده از آنالیز سیستماتیک جهت حل محدودیت‌های ناشی از تصمیم ‌گیری‌های گروهی یا فردی غیر­ساختاری است    (Loken, 2007). روش تصمیم‌ گیری چند ­معیاره شامل فنون است که در آن مجموعه‌ای از معیارهای وابسته به یک مبحث وزن‌ دهی شده و سپس این معیارها به وسیله کارشناسان رتبه ­بندی می‌شوند. روش تصمیم ‌گیری   چند ­معیاره توانایی زیادی جهت کاهش دادن هزینه‌ها و زمان و بالا­بردن دقت در تصمیم‌ گیری‌های فضایی دارد به ویژه هنگامی که این روش با سامانه اطلاعات جغرافیایی تلفیق شده و مدلی یک‌پارچه را تشکیل دهد، این توانایی چندبرابر می‌شود. تصمیم‌ گیری چند ­معیاره عبارتست از ارزیابی و وزن‌ دهی گزینه‌ها بر اساس معیارهای مختلف (محمدی، 1386).

به طور کلی مسایل تصمیم‌ گیری چند­ معیاره با مجموعه گزینه‌هایی سروکار دارد که بر پایه یک سری معیار ارزیابی می‌شود. این معیارها غالبا ناهمگون و گاهی متضاد هستند. آنالیز تصمیم‌ گیری چند ­معیاره مجموعه‌ای از روش‌های تحلیلی است که به تصمیم‌ گیرندگان در حل مسایل پیچیده و دارای ساختار ضعیف یا ناقص کمک می‌کنند و از دانش تصمیم‌ گیرندگان و معیارهای موثر در حل مسایل استفاده می‌کنند        (محمدی، 1386).

در تعریف فوق منظور از گزینه‌ها متغیرهایی هستند که در فرآیند تصمیم‌ گیری مورد ارزیابی قرار گرفته میزان مناسبت هر یک محاسبه می‌شود. این ارزیابی با توجه به معیارهایی که اساس تصمیم ‌گیری هستند، صورت می‌گیرد. معیارهای تصمیم‌ گیری غالباً ماهیت‌های متفاوت و یا متضادی دارند. برای نمونه کیفیت ماهیت کیفی و هزینه ماهیت کمی دارد. در عین حال با هم در تضاد نیز هستند، زیرا با افزایش کیفیت معمولاً هزینه بالا می‌رود. منظور از مسایل با ساختار ضعیف یا ناقص مسایلی هستند که چون تمام جوانب آن‌ها قابل اندازه‌گیری نیست و به خوبی تعریف نشده اند (Malczewski, 1999).

 

1-21- طبقه ­بندی‌های صورت گرفته در تصمیم­ گیری‌­های چند ­معیاره

تصمیم ‌گیری‌های چند ­معیاره به روش‌های مختلفی و بر اساس معیارهای متفاوتی طبقه ­بندی شده‌اند. دلیل اصلی این تقسیمات تفاوت روش‌های محاسباتی مربوط به هر یک از طبقه ­بندی‌های با سایر روش‌هاست که به یافتن روش مورد نیاز هر مساله کمک فراوانی می‌نماید. عمده‌ترین تقسیم ­بندی‌ها به صورت زیر است:

 

1-22- طبقه ­بندی بر اساس معیارها

معیارهای تصمیم‌ گیری به دو نوع شاخص و هدف تقسیم می‌شوند. بر این اساس تصمیم‌ گیری­های چند ­معیاره به دو شاخه اصلی تصمیم‌ گیری­‌های چند ­شاخصه با هدف انتخاب بهترین گزینه از میان مجموعه محدودی از گزینه‌ها، و تصمیم‌ گیری­های چندهدفه با هدف طراحی و تعیین مناسب ‌ترین راه­ حل برای مساله تقسیم می‌شود. تصمیم‌ گیری‌های چند ­شاخصه مسایلی را حل می‌کنند که در آن‌ها فضای تصمیم‌ گیری گسسته و تعداد گزینه‌ها محدود است. در حالی که تصمیم‌ گیری‌­های چند هدفه مساله را در فضای پیوسته و با طراحی بهترین گزینه حل می‌کنند (Janko and Bernroider, 2005).

 

1-23- طبقه ­بندی بر اساس تعداد افراد دخیل در فرآیند تصمیم‌ گیری

این طبقه شامل تصمیم‌ گیری­های فردی و گروهی می‌شود (مهدی پور، 1386). اگر ساختار ترجیحی واحد مبتنی بر هدف عالی یگانه‌ای مورد ­نظر باشد، از این نوع مساله صرف‌ نظر از تعداد تصمیم‌ گیرانی که در عمل وجود دارند تحت عنوان تصمیم ‌گیری فردی یاد می‌شود. از طرف دیگر اگر در مساله‌ای تفکیک افراد (گروه‌های ذینفع) بر پایه ساختارهای ترجیحی مبتنی بر هدف عالی متفاوتی صورت گرفته باشد، آنگاه آن مساله صورت تصمیم‌ گیری گروهی به خود می‌گیرد. تقسیم فرعی مسایل تصمیم‌ گیری به تصمیم‌ گیری فردی و گروهی با هر دو نوع تصمیم‌ گیری مطرح شده اعم از تصمیم‌ گیری‌های چند شاخصه و تصمیم‌ گیری‌های چند هدفه به کار گرفته می‌شود (مالچسفکی، 1385).

مطلب مرتبط با این موضوع :  دستگاه‌های، برنامه‌ریزی، شکل، سنسورهای، آبیاری، اندازه‌گیری، سنسورها، داده‌ها، رطوبتی، داده‌های، سیستم‌های، منوی

 

1-24- طبقه ­بندی بر اساس شرایط حاکم بر فرآیند تصمیم‌ گیری

این طبقه ­بندی شامل تصمیم‌ گیری تحت شرایط اطمینان و شرایط عدم اطمینانی است. نا اطمینانی‌ها از دو منبع اصلی سرچشمه می‌گیرند. منبع اول محدودیت اطلاعات در مورد شرایط تصمیم‌ گیری است و منبع دوم ابهامی است که در بیان معانی رویدادها یا خود عبارت وجود دارد (Malczewski, 1999).

 

1-25- عناصر تصمیم ‌گیری­‌های چند ­معیاره

– هدف یا مجموعه اهدافی که تصمیم ‌گیرنده در تلاش است به آن برسد.

– تصمیم‌ گیرنده یا تصمیم‌ گیرندگان (به همراه اولویت‌های آنان) که درگیر فرآیند تصمیم‌ گیری هستند.

– مجموعه‌ای از معیارهای ارزیابی تصمیم‌ گیرندگان بر پایه گزینه‌های موجود در حیطه موضوع.

– مجموعه گزینه‌ها که همان متغیرهای تصمیم‌ گیری هستند.

– مجموعه متغیرهای غیرقابل کنترل که ناشی از طبیعت محیط تصمیم‌ گیری هستند و فرد تقریباً هیچ قدرتی در     تغییر آن‌ها ندارد (مانند شرایط اقلیمی).

– مجموعه خروجی‌ها (محمدی، 1386).

 

1-26- تحلیل‌های تصمیم ‌گیری چند ­معیاره مکانی

تحلیل‌های تصمیم‌ گیری چند ­معیاره مکانی داده‌های مکانی و غیر مکانی را تلفیق و وارد فرآیند تصمیم‌ گیری می‌نمایند. در این فرآیند رابطه‌ای بین نقشه‌های ورودی و خروجی تعریف می‌شود و طی آن داده مکانی و  اولویت‌های فکری تصمیم‌ گیرندگان بکار گرفته شده، و بر اساس قوانین تصمیم‌ گیری پردازش می‌شوند (Malczewski, 1999).

تحلیل تصمیم‌ گیری چند ­معیاره مجموعه‌ای از روش‌های تحلیلی است که به تصمیم‌ گیران در حل مسایل پیچیده و دارای ساختار ضعیف و ناقص کمک می‌کند و از دانش تصمیم‌ گیران و معیارهای موثر در حل این مسایل استفاده می‌کند (مالچسفکی، 1385). در واقع می‌توان گفت تصمیم‌ گیری چند ­معیاره راهی برای برخورد با مشکلات پیچیده، از طریق شکستن مشکل مورد­ نظر به اجزای کوچک‌ تر است. بعد از سنجش ملاحضات و تصمیم‌ گیری در مورد اجزای کوچک‌تر این اجزا مجدداً گردآوری شده و تمایلات کلی تصمیم‌ گیران را نشان می‌دهد (Linkov et al., 2006).

چارچوب تصمیم‌ گیری چند ­معیاره مکانی از سه فاز هوشمندی، طراحی و انتخاب تشکیل یافته است. هدف فاز هوشمندی توضیح و فهم رفتار سیستم و سنجیدن وضعیت فعلی است. هدف فاز طراحی فرموله نمودن اهداف و مدل است و در نهایت فاز انتخاب که شامل تولید گزینه‌ها، بررسی تأثیر آن‌ها، ارزیابی و   تصمیم‌ گیری و نمایش نتایج است (Prakash, 2003).

 

1-27- روش‌های تصمیم‌ گیری‌های چند­ معیاره

نحوه بکار گیری معیارهای کمی و کیفی و ماهیت متضاد آن‌ها مشکل اصلی تصمیم‌ گیری‌های چند­ معیاره است. منشا عمده مشکلات زیر عبارتست از الف) فقدان استاندارد اندازه ‌گیری معیارهای کیفی و ب) فقدان واحد تبدیل معیارهای کمی و کیفی به یکدیگر.

مطلب مرتبط با این موضوع :  مدیران، ارتباطات، اطلاعاتی، کنفرانس، شهروندان، الکترونیک، گرددکه، اصلاحات، مسله، کارکنان، غیرهمزمان، برمساله

دلیل عمده توسعه روش‌های گوناگون تصمیم‌ گیری نیز رفع همین دو معضل در فرآیند تصمیم‌ گیری است. مجموعه روش‌های متفاوتی با قوانین و اصول خاص طراحی شده‌اند. ولی همه این روش‌ها قابلیت تبدیل نظرات و اولویت‌های افراد به بردارهای عددی اولویت گزینه‌ها یا وزن پیراسنجه‌ها را دارند (قدسی پور، 1384).

 

1-28- انواع روش‌های تصمیم‌ گیری چند شاخصه

دو دسته کلی از روش‌های مختلف برای حل مسایل تصمیم‌ گیری چند ­شاخصه در ادبیات موضوع مطرح شده‌اند.

– روش‌های منشعب از مدل غیرجبرانی[5]: مدل غیرجبرانی شامل روش‌هایی است که در آن‌ها مبادله بین شاخص‌ها مجاز نمی‌باشد. یعنی نقطه ضعف موجود در یک شاخص توسط مزیت موجود از شاخص دیگر جبران نمی‌گردد. مزیت روش‌های متعلق به این مدل نیز سادگی آن‌هاست که با رفتار تصمیم ‌گیرنده و محدود­ بودن اطلاعات او مطابقت دارد. در برخی از این روش‌ها ممکن است حتی نیازی به کسب اطلاعات از تصمیم گیرنده نباشد.

– روش‌های منشعب از مدل جبرانی[6]: در مقابل، مدل جبرانی مشتمل بر روش‌هایی است که اجازه مبادله در بین شاخص‌ها در آن‌ها مجاز است؛ یعنی به طور مثال تغییری حتی کوچک) در یک شاخص می‌تواند توسط تغییری مخالف در شاخص (یا شاخص‌های دیگر جبران شود (اصغر پور، 1381).

 

1-29- تحلیل تصمیم‌ گیری چند معیاره

تحلیل تصمیم ‌گیری چند معیاره یکی از انواع روش‌های رایج می‌باشد که به وسیله سیستم پشتیبان تصمیم‌ گیری (DSS) به منظور سنجش مسیرهای متفاوت در اجرای یک عمل بر اساس عوامل متعدد و همچنین مشخص کردن بهترین مسیر پیاده‌ سازی و اجراء می‌شود (Miller, 2004). به عبارت دیگر MCDA مجموعه‌ای از روش‌های تحلیلی است که به تصمیم‌ گیرنده در حل مسایل پیچیده و دارای ساختار ضعیف و ناقص کمک می‌کند (مالچسفکی، 1385) و این کار با تقسیم مساله به قطعه‌های کوچک‌تر و ارزیابی هر قطعه به صورت جدا و سپس ترکیب این قطعات برای رسیدن به یک ارزیابی کلی انجام می‌شود. در حقیقت هدف MCDA دادن خدمات در تصمیم‌ گیری است نه اتخاذ تصمیم (حسین پور،1385). اولین شرح کامل از MCDA در سال 1976 توسط کنی[7] و ریفا [8] ارایه شد (Lahdelma et al., 2000).

 

1-30- تصمیم‌ گیری­ چند ­معیاره

با توجه به ماهیت مساله مکان‌یابی ، معیارها و شاخص‌های کیفی فراوانی وجود دارند که به وسیله روابط ریاضی قابل بیان نیستند و استفاده از روش‌های (مدل‌ها) تصمیم‌ گیری چند ­معیاره ، ما را قادر به تحلیل ساده‌تر این شاخص‌ها خواهد کرد. در واقع به منظور در نظرگرفتن تمام معیارها که ویژگی‌های متفاوتی دارند و گاه متضاد، از روش تصمیم‌ گیری چند ­معیاره استفاده می‌کنیم. روش‌های MCDM از دهه 1980 به بعد کاربرد وسیعی در زمینه‌های مختلف مهندسی و مدیریت داشته‌اند (خلقی، 1381).

در مطالعه‌ای که برای زندگی گیاهی مطابق سناریوهای مدیریتی بر اساس MCDM انجام دادند به این نتیجه رسیدند که این روش به عنوان یک ابزار توانمند و با ارزش به