برق، گرفتگی، عایق، پوست، آمپر، مدارات

از:

1. خطرات ناشی از تولید حرارت نامطلوب

2. برق گرفتگی

مقاومت بدن انسان در مقابل برق: بدن انسان دارای ساختمان فیزیولوژیکی مخصوصی است که کمابیش هادی جریان برق می باشد لذا بدن انسان دارای مقاومتی است و زمانی انسان دچار برق گرفتگی می شود که دو نقطه از بدن انسان با دو نقطه از یک سیستم الکتریکی که در ولتاژهای مختلف بین این دو نقطه برقرار گردد.

مقاومت بدن افراد مختلف با هم فرق می کند. همچنین مقاومت مسیر عبور جریان در قسمت های مختلف بدن متفاوت است. ولی چیزی که کاملاً مشخص است پوست و استخوان، چربی و غضروف نسبت به عضلات و خون مقاومت بیشتری را در مقابل عبور جریان برق نشان می دهند و بزرگترین مقاومت بدن در بشر پوست می باشد که فاقد عصب و رگهای خونی است. به همین دلیل در ابتدا برق گرفتگی، که پوست محل ورود و خروج جریان سالم ایت جریان عبوری کمتر است ولی بعد از مدت کمی که لایه پوست از بین می رود جریان عبوری با توجه به پایین آمدن مقاومت بدن بیشتر می شود. در محیط های گرم و مرطوب که معمولاً با عرق کردن نیز همراه است مقاومت الکتریکی پوست خیلی کم می شود و برق گرفتگی شدیدتر خواهد بود.

به طور کلی عوامل زیر باعث تغییر مقاومت بدن انسان می شوند:

1. ضخامت پوست

2. وضع رطوبت، درجه حرارت و مقدار نمک پوست

3. سطح تماس پوست به قسمت برق دار

4. شدت جریان الکتریکی

5. مسیر عبور جریان

6. مدت عبور جریان

7. نوع جریان الکتریکی و فرکانس

وضع روحی شخص نیز ممکن است در تغییر مقاومت مؤثر باشد. خنده زیاد، هیجانات، گریه مقاومت بدن را کمتر از حالت آرام می نماید.

مقداری که از بابت جریان برق متناوب صنعتی (50تا 60هرتز) خطرناک شناخته می شود 30میلی آمپر تعیین گردیده است. این مقدار مورد قبول IEC نیز قرار گرفته است. البته این مقدارشدت جریانی است که باید فوراً قطع شده و بدن نمی تواند آن را به مدتی طولانی تحمل نماید.

(جریان یک لامپ 100واتی رشته ای در 220ولت، 45/0 آمپر می باشد که 15برابر جریان مجاز برق گرفتگی است 15=03/0 ÷45/0

خطر برق گرفتگی به دو صورت زیر بوقوع می پیوندد:

1. تماس مستقیم

2. تماس غیرمستقیم

تماس مستقیم: هنگامی که سیستم کاملاً سالم بوده و انسان سهواً یا در اثر بی توجهی با هادی برقدار در یک یا دو نقطه تماس حاصل نماید اینگونه برق گرفتگی در اثر تماس مستقیم می کویند.

تماس غیرمستقیم: هنگامی که در اثر خراب شدن علیق بندی یا هر عت دیگر یک هادی برقدار با سطوح فلزی در دسترس مربوط یه سیستم با بدنه هادی مانند بدنه موتور، تابلوی برق یا دستگاه دیگری تماس حاصل نماید و در عین حال انسان با همان سطح فلزی در تماس باشد، به اینگونه برق گرفتگی در اثر تماس غیرمستقیم می گویند.

عوارض ناشی از برق گرفتگی: عوارضی که فرد پس از برق گرفتگی به آن مبتلا می شود عبارتند از:

1. اختلالات قلبی

2. اختلالات و ضایعات عصبی

3. اختلالات حسی

4. سوختگی در اثر برق گرفتگی

لازم به توضیح است که عوارض فوق الذکر باعث بوجود آمدن امراضی از قبیل:

1. دریچه قلب گشاد می شود و همچنین باعث انبساط قلب و لخته شدن خون میگردد.

2. اختلال مشاعر و هذیان گویی، سردرد عصبی و از دست دادن حافظه

3. باعث کور و کر شدن شخص برق گرفته می شود.

4. باعث سوختگی بدن مخصوصاً جایی که در تماس مستقیم با برق قرار گرفته می شود.

خصوصیات خطرناک نیروی برق:

برق گرفتگی میتواند در سه حالت باعث کشته شدن شخص شود:

1. به دلیل تماس مستقیم شخص با جریان الکتریکی باعث ایجاد اثر مستقیم بر قلب و دستگاه تنفس میگذارد.

2. با توجه به شدت جریان الکتریکی باعث می شود شخص که دچار برق گرفتگی می شود پرت شده و در صورتی که شخص بر روی ارتفاع بلند باشد باعث افتادن وی و نهایتاً موجب هلاکت وی می شود.

3. به دلیل تماس با بدن، شخص دچار سوختگی و جراحت می شود.

چگونگی و حالات برق گرفتگی:

1. تماس بدن با هر دو سیم فاز و نول

2. تماس یک فاز و یک نقطه با بدن و یا با زمین

3. تماس بدن با دستگاهی که جریان فاز به آن متصل است

نکات ایمنی مربوط به سیستم برق:

1. وسائل و ادوات الکتریکی باید دارای حفاظ بوده و طوری ساخته و نصب و بکار برده شود که خطر برق گرفتگی وجود نداشته باشد.

2. نصب و امتحان و یا تنظیم وسایل و ادوات الکتریکی باید فقط توسط اشخاصی که صلاحیت فنی آنها محرز باشد انجام گیرد و متخصص قبل از شروع به کار آن را مورد آزمایش قرار دهد.

3. پوشش ها و زره کابل های برق و لوله ها و بست ها و متعلقات و همچنین حفاظها و سایر قسمت های فلزی وسایل برقی که مستقیماً تحت فشار برق نیستند برای جلوگیری از بروز خطر احتمالی باید مجهز به سیستم اتصال به زمین مؤثر گردند، این سیستم به سیستم ارتینگ یا ارت موسوم است.

4. سیم های اتصال به زمین باید دارای ضخامت کافی و در نتیجه مقاومت کم باشند یا بتوانند حداکثر جریان احتمالی که در اثر از بین رفتن و یا خراب شدن عایق بوجود می آید استقامت داشته باشند. ضمناً باید در مدار جریان وسایل پیش بینی شود که در صورت پیدا شدن نقصی که موجب اتصال جریان برق به زمین گردد تمام مدار یا قسمت معیوب آن را قطع کند.

5. در نقاطی که احتمال صدمه به سیم های اتصال زمین می رود بایستی به وسیله مکانیکی آنها را محافظت نمود.

6. در مواردی که به کار بردن سیم اتصال به زمینی مؤثر مقدور نباشد باید جریانی با ولتاژ کمتر به کا برده شود.

7. در محیطهای آماده به اشتعال و همچنین در مجاورت مواد قابل اشتعال باید فقط از وسایل مخصوص الکتریکی متحرک استفاده شود که از لحاظ عدم ایجاد اشتعال اطمینان بخش باشد.

8. در مدت تعمیر و انجام کار روی شبکه برق باید آن را به وسیله کلید از منبع جریان قطع و به مین متصل نمود و در صورت لزوم بین سیم های شبکه نیز اتصال مستقیم برقرار کرد.

9. در محیطی که خطوط تحت فشار برق وجود دارد تعمیر یا نصب ماشین الات و دستگاهها یا سیم کشی یا هر عمل دیگر که ممکن است ایجاد برق گرفتگی نماید اکیداً ممنوع و فقط پس از قطع جریان برق انجام آن مجاز خواه بود.

10. سیم ها و کابل های برق دارای روپوش عایق مناسب با فشار الکتریسیته و سایر شرایط موجود(رطوبت و گرما – ضربه و سائیدگی و غیره) بوده و روی اصول فنی نصب و حتی الامکان در لوله یا کانال قرار گرفته باشند.

11. در کارگاهها و واحدهای صنفی که مواد قابل انفجار و یا گازهای قابل احتراق و مواد قابل اشتعال تولید می شود و یا وجود دارد اتصال های برقی به نحوی باشند که ایجاد جرقه ننماید.

بطور خلاصه روش های مهم که برای حفاظت شخص در مقابل برق گرفتگی بکار گرفته می شود روشهای زیر می باشد:

1. اتصال بدنه دستگاه به زمین

2. استفاده از ترانس ایزولمان یا تراس یک به یک

3. ایزوله کردن بدن شخص

4. رله های دیفرانسیلی یا رلۀ حفاظتی

وسائل برقی قابل حمل: محفظه و قطعات هادی ماشین های افزار باید اجباراً قبل از اینکه این دستگاهها به جریان برق متصل شوند بطور خودکار بوسیله پریزهای سه شاخه به زمین اتصال موثر الکتریکی داده شوند. اینگونه پریزها نبایستی امکان دهند که سیم بدنه به زمین یا یکی از فازها اتصال یابد. در صورتی که کار در محلی انجام می شود که پریز اتصال به زمین در دسترس نیست (نظیر کار در خارج از کارگاه) باید وسیله سیم جداگانه ای که یک سرآن به سیم اتصال بدنه دستگاه وصل می گردد سر دیگر آن را به پایه فلزی ساختمان که به زمین مربوط است اتصال داد. البته قبل از انجام کار با دستگاه باید اتصال یافتن بدنه آن را به زمین کنترل نمود.

سیم اتصال برای وسائلی که با فشار برق خیلی ضعیف کار می کنند و یا از روش دوبل ایزودلمان برای تغذیه و بکار انداختن آنها استفاده می شود لازم نیست.

در حالتی که از کابل های طویل برای به کار انداختن وسایل برقی استفاده می شود اطمینان حاصل کنید که سیم اتصال بدنه دستگاه به خوبی به مین اتصال یافته است.

همچنین مراقبت نمائید که جریان برق به قسمت مادگی پریز وارد شده باشد و سه شاخه پریز در قسمت دستگاه قرار داشته باشد. از وارد آوردن نیروی کشی به کابل برق اجتناب کنید. اینگونه وسایل باید همیشه بطور متناوب هرچند وقت یکبار بازرسی شوند و مخصوصاً از نظر وضع هادیها و عایق بندی آنها کنترل گردند.

دستگاههای الکتریکی ثابت: کلیه وسایل الکتریکی و تمام دستگاههایی که دارای ملحقات الکنریکی هستند بایستی دارای اتصال زمین باشند.در مورد دستگاه های الکتریکی ثابت باید محفظه موتورها و بدنه ماشین به طور موثر اتصال الکتریکی بدنه به زمین داشته باشند به طوری که ارتباط هدایت الکتریکی قسمت ها به هم وبه زمین تامین شده باشد. به طور کلی تاسیسات الکتریکی باید از لحاظ عایق بندی ونگهداری همیشه سالم وبدون عیب باشد معایب عایق کاری به محض اینکه ظاهر شود باید بلافاصله ترمیم گردد. اتصال زمین و وسائل حداقل سیم به زمین بایستی هرچند وقت یکبار مرطوب شود برای این منظور می توان هادی بودن محل را به وسیله آب پاشی نمودن آن با محلولی دوسود که به نسبت 100گرم در 5لیتر آب حل شده باشد بهبود بخشی.

کار در روی تاسیسات برقدار: برای کار در روی مدارات برقدار ابتدا جریان برق را قطع نموده، سپس تابلو اعلام خطردر روی کلید قطع و وصل قرار داد و عدم امکان اتصال مدار به برق تضمین شود. باید با قطع کلید روی مدارات الکتریکی کار نمود. چه این کلیدها اغلب دارای تیغه های جدا کننده (چاقویی ) برق هستند ممکن است در اثر سنگینی خود به خود به حال اتصال درآیند، رویش ایمنی برای کار در روی وسایل و تاسیسات الکتریکی این است که موارد زیر در ضمن کار تضمین شده باشد.

1. کلید جریان برق دستگاهها به طور مشخص در وضع قطع قرار گرفته باشد.

2. از هر گونه امکانی که باعث شود مجدداً وسایل الکتریکی تحت فشار برق قرار گیرند جلوگیری به عمل آید.

قبل از شروع کار در روی مدارات الکتریکی با کمک یک ولت متر یا تشخیص دهنده دیگر از قطع بودن جریان برق بوسیله کلید مطمئن شوید. همچنین قبلاً باید آزمایش شود که وسایل قطع کننده به خوبی کار می کند. یک نمونه از روش قطع مطمئن جریان برق این است که اهرم کلید را قفل نموده و نمونه دیگر بر داشتن فوزبیل و نصب پلاک اعلام کننده است.

انجام کاری که باید روی مدارات برق دار صورت گیرد: چنانچه برای انجام کار روی مدارات برقدار نتوان وسایل الکتریکی را از برق جدا نمود دستورات زیر را به دقت انجام دهید:

1. از دستکش های عایقی استفاده کنید که دارای منافذ نبوده و در وضع سالمی باشند.

2. از ابزارهای دسته عایق و سالم استفاده نمایید.

3. روی یک شیئی عایق مانند نیمکت چوبی، فرش لاستیکی، چوب خشک و غیره بایستید.

4. هادیهای برق دار و همچنین سیم نول را در منطقه کار عایق بندی کنید.

5. در حوالی هادی های لخت از کلاه و لباس کاری که تا روی کفش، بدن را بپوشاند استفاده نمائید.

راه حل جدید – قطع کننده های دیفرانسیل: ماده 36 از قانون 14 نوامبر 1962 فرانسه می گوید وسایل قطع کننده باید بتوانند بین فاز و بدنه دستگاه اتصالی پیش می آید قبل از اینکه بدنه وسایل به پتانسیل 24ولت نسبت به زمین در محل های خیلی هادی و 50ولت در سایر حالات برسد جریان برق را فوراً قطع نمایند و این شرایط در خصوصیات رله دیفرانسیل نهفته است. این وسیله از سه سیم پیچ اولیه و یک سیم پیچ ثانویه درست شده است که سیم های فاز و نول به آنها اتصال یافته و در مدار وسائل الکتریکی طبق شکل قرار می گیرند دو سر سیم پیچ ثانویه مستقیماً به یک رله مغناطیسی که روی مکانیسم قطع کننده جریان عمل می کند وصل شده است. این رله ها وقتی به کار می افتند که مه مجموع جبری سه جریان فاز صفر نباشد در صورتی که جریان رفت و برگشت به دستگاه یک مقدار نباشد باعث تغییر فلوی مغناطیسی در حلقه آهنی شده و طبق قانون اصل اساسی القاء باعث جریان شدیدی در سیم پیچ ثانویه می گردد که این جریان سبب تحریک رله می گردد و مکانیسم قطع کننده را به کار می اندازد زمان قطع جدید چند صدم ثانیه است حساسیت قطع کننده بستگی به تعداد دور سیم پیچ های فاز دارد یعنی در اثر اضافه شدن دو رسیم پیچ های فاز حساسیت بالا رفته و زمان قطع کمتر می شود. در عمل حساسیت متوسط 200تا 450 میلی آمپر است برای حساسیت های خیلی زیاد تا 25 الی 40 میلی آمپر است یعنی اگر فردی بین فاز و زمین قرار گرفت قبل از اینکه 25 میلی آمپر جریان از بدن او به زمین نشت نماید به عبارت دیگر پتانسیل فاز بدنه دستگاه نسبت به زمین به 24ولت برسد مولد جریان برق را قطع می کند.

روش نصب اتصال زمین دستگاهها:

در محل نزدیک به تابلوی برق کارگاه، چاله ای با عمق کافی تا آنجا که به رطوبت طبیعی زمین برسد حفر می شود. سپس یک سیم مسی، نقره ای یا آلومینیومی با مقاومت الکتریکی کم را به صفحه مسی به ابعاد 1×5/0 متر مربع و ضخامت 3میلی متر از طریق پرچ کردن یا جوش دادن، متصل می کنند. صفحه مذکور را به صورت تیغه ای در چاه قرار می دهند و اطراف آن را توسط خاک زغال، نمک طعام یا جوش شیرین تا روی صفحه، شفته و بقیه چاه را با خاک باقی مانده پر می کنند. سر دیگر سیم مسی را به بدنه فلزی